Adolescent gemis

Mijn indruk is dat veel adolescenten, allochtoon en autochtoon, een gemis ervaren in onze materialistische en in veel opzichten zielloze cultuur. Dat gemis kan gemakkelijk ontaarden in een levensgevoel van vervreemding, daarbij horende desoriëntatie, het ontbreken van identiteit en de ervaring van existentiële leegte. Ik herken het vanuit mijn eigen adolescentie heel lang geleden. Welk gemis is dat?

In meerdere of mindere mate heeft ieder mens de psychologische behoefte aan iets dat hem overstijgt. Universeel geformuleerd: het is het oerverlangen om, het ego en individu voorbij, op te gaan in het grote geheel. Misschien is het wel evolutionair bepaald, zoals de zalm die letterlijk tegen de klippen op terugzwemt naar zijn geboortewater om daar kuit te schieten en vervolgens dood te gaan. Hij geeft zijn leven terug aan de cyclus, de transcendente bestemming.

Het maakt niet uit of je jezelf gelovig of ongelovig noemt. De ene mens beleeft het in de natuur, de ander in, bijvoorbeeld, muziek en weer een ander in een dimensie die hij expliciet goddelijk noemt.

Het heilige

Daarmee zijn we beland in het religieuze taalveld. En dan formuleer ik het als volgt: ieder mens heeft behoefte aan iets dat hem ‘ter aarde werpt’ vanuit verwondering en verlangen om te aanbidden. Het is het besef van het heilige, het ‘mysterium tremendum et fascinosum’: het geheim dat doet huiveren en dat tegelijk onweerstaanbaar aantrekt.

Miek Pot, die twaalf jaar in een kluizenaarsklooster doorbracht, beschreef het ontbreken daarvan als ‘een diep gevoel van onvrede en vooral richtingloosheid’. Het leven dat zij als student leidde ‘miste voor haar veel diepgang.’ Net als Miek Pot zullen de mystiek gevoelige zielen dit besef van leegte uiteindelijk herkennen als Godverlangen en het exploiteren in een geestelijke zoektocht. Bij de meeste mensen echter blijft het sluimeren, als latent levensgevoel, misschien een onbestemd heimwee, een vage religiositeit of een onbehagen dat later in het leven aan het licht komt in de vraag: ‘Is that all there is?’.

Daarnaast zien we in onze samenleving een toenemend aantal adolescenten bij wie dit basale menselijke verlangen uitdrukking vindt in een radicaal doorgevoerde ideologie. In mijn jeugd was die doorgaans seculier van aard, zoals de Rote Armee Fraction, nu echter voornamelijk islamitisch.

Wat we daaruit kunnen leren? Een cultuur kan niet straffeloos een wezenlijk aspect van de menselijke psyche negeren zoals dat al decennia gaande is.

De brave God van de broekzak

Je zou zeggen: daarvoor biedt de religie toch een uitlaatklep? Maar in de doorsnee godsdiensten van onze samenleving vinden zij niet wat zij zoeken. Deze godsdiensten zijn namelijk veelal aangepast, burgerlijk, nauwelijks onderscheidend. Het zijn de gematigde, liberale en zeker sympathieke gestalten van  religie, waarin zij echter meer humaniteit met een laagje religie zien  dan een existentiële, alles doordringende beleving van God. Het is een God die zo net ook nog ‘mee mag doen’, die op de menselijke maat wordt gesneden, de maat van de verworvenheden van de liberale westerse cultuur. Het is meer de brave God die zich in de broekzak laat steken dan God als de huiveringwekkende Ander voor wie je zwijgt en ter aarde valt.

En dit laatste, dat te doen, is het diepste verlangen van de ziel.

Het radicale antwoord van de mystiek

En ik begrijp het. Want dat is het heilige waarvoor ik ook zelf in de liturgie zwijg en buig. Het is de God, niet van de godsdiensten, niet van de burgerlijke religiositeit, niet van het liberale christendom, hoe sympathiek ook, maar van de mystiek. In de mystiek is het menens met God. Dat is de God die je opvreet, de God van de alles verterende liefde. De God die radicale overgave vraagt, radicale islam – zou je kunnen zeggen, want zo kun je dat woord vertalen: overgave. Het verlangen om in zo’n goddelijke dimensie  op te gaan is volkomen legitiem.

Het is van essentieel belang om dat verlangen te herkennen in de radicalisering. Om die stem ook te horen in al die vormen ervan, tot in de jihad toe. In het gesprek met radicaliserende jongeren blijken de gematigde en liberale gestalten van religie geen serieuze partner te kunnen zijn, laat staan een antwoord op de vraag naar diepgang. Die worden ten enen male als te soft aangemerkt. Het antwoord van de mystiek heeft beduidend meer kans.

Van cruciaal belang is daarbij om te focussen op de tweesprong, waar de wegen uiteen kunnen gaan in de vraag: stellen we onze radicaliteit in dienst van een godsdienstige ideologie, met alle ellende van dien, of geven we ons over aan het universum van de liefde?

Wim-Jansen

Wim Jansen

Theoloog, schrijver en dichter

Naast het predikant-schap was Wim Jansen (1950) lange tijd werkzaam als docent levensbeschouwing, met name op de Hogeschool Zeeland. Tot …
Profiel-pagina
Al 11 reacties — praat mee.