De schellen vallen van je ogen

Het ging hem erom dat wij de verbinding zouden leggen met mensen uit een totaal andere belevingswereld, onze eigen bubbel zouden doorbreken – steeds opnieuw. Hij organiseerde straatretraites – een aantal dagen leven op straat zonder geld en telefoon, met alleen een slaapzak en een regenjas bij je. Hij organiseerde jaarlijkse Auschwitzretraites, 5 dagen op het terrein van Auschwitz-Birkenau mediteren, namen van omgebrachte mensen reciterend, en het kamp bezoeken – met kinderen van nazi’s, kinderen van Joden die de vernietiging overleefd hebben, van alle religies. Ik heb aan zowel Auschwitzretraite als straatretraites deelgenomen.

Ik sta graag in die traditie en kijk wat ik kan bijdragen. En mijn bijdrage is dat ik ook de invloed van de maatschappelijke structuren op ons doen en denken wil onderkennen. Kunnen we onszelf los laten weken uit de vanzelfsprekendheden in ons dagelijks bestaan, wat je ook onze privileges zou kunnen noemen, om te onderkennen waar die bijdragen aan lijden? Dat is ongemakkelijk, kunnen we dat ongemak verdragen?

Een retraite doen is dus stappen buiten je comfortzone, en voor mij dus ook de structurele kant onder ogen zien. Dat is wat ik wilde met de stadsretraite van deze week voorafgaand aan mijn priesterwijding. Onszelf losweken van wat we normaal vinden. Vooral door contact te maken met anderen, door te luisteren en te zien. Ik betrek daar de maatschappelijke structuren en hun invloed op ons leven bij.

Als kraker woonde ik de eerste zeven jaar in Amsterdam, later woonde ik in een huurhuis van een woningbouwvereniging en zat in de bewonersraad. Ik werkte voor een stedenbouwkundig bureau en voor de gemeentelijke dienst Ruimtelijke Ordening, en uiteindelijk zeventien jaar bij de zorg voor daklozen waar ik contacten onderhield met woningbouwcorporaties. En nu ben ik lid ben van wooncoöperatie Stroom. De vraag óf je kunt wonen en hóe te wonen gaat mij zeer aan het hart.

De manier waarop wij wonen hebben georganiseerd in onze westerse economie heeft nogal consequenties. Laten we onze ogen openen voor hóe de economische structuren lijden veroorzaken. De vrije markt wakkert onze begeerten aan – die stijgen ver boven onze behoeften uit – waardoor we meer kopen dan nodig. Hier in deze week keken we naar hoe de vrije marktwerking in de woningbouw als permanent bijproduct dakloosheid oplevert.

Dus donderdag vroegen we ons af: wat is jouw postcode? Wat is jouw woongeschiedenis? Wat zijn jouw privileges, wat ontbreekt jou? En kunnen we dat ongemakkelijke verdragen, zonder het meteen om te zetten in een rechtvaardiging (ik heb er hard voor gewerkt) of omzetten in schaamte (ik ben een loser dat ik geen koophuis heb) of schuldgevoel (ik heb geen recht op die enorme waardestijging). Je bevindt jezelf in die situatie – dat is het uitgangspunt. En dat is echt ongemakkelijk als je contact maakt met mensen die een ander uitgangspunt hebben. Maar de vraag is niet hoe dat zo snel mogelijk op te lossen maar te gaan beseffen hoe jij, misschien wel dankzíj die privileges, solidair kan zijn met wie aan de andere kant staat. En dat hoe je dat kan doen, dat toont zich met alles wat je bent en kunt als je echt contact maakt.

Ik ben wit, vrouw, gestudeerd en ik dank God op mijn blote knieën dat ik in Nederland geboren en getogen ben – als vrouw die zelfstandig kan wonen en leven. Met een modaal inkomen behoor ik, tot de rijkste 3,5 procent van de wereld. Ja, 3,5 procent van de wereld en dat is gecorrigeerd naar koopkracht. Nee, ik heb niet geprofiteerd van de exorbitant gestegen waarde van een koophuis in mijn leven, ik betaal een voortdurend stijgende huur. En toch.

De verwijzing naar postcode komt overigens van kunstschilder Olphaert den Otter, die tachtig prachtige schilderijen heeft gemaakt van plekken van daklozen – en ze naar de postcode heeft genoemd waar de plekken zich bevinden. Hij nodigde me uit voor atelierbezoek in Rotterdam en ik mocht zijn beelden gebruiken voor deze stadsretraite.

Naast onze postcodekwestie wilde ik in beeld brengen hoe we in samenwerking en gemeenschapsvorming een reëel alternatief tegenover de motor van de begeerte van de vrije markt kunnen stellen: niet alleen door mensen te kennen, op te vangen, te steunen, maar ook door het maken van alternatieven. In de huisvestingscrisis is zo’n alternatief de beweging van wooncoöperaties, die het alternatief is van de vrije markt, waardoor huizen echt voor mensen gebouwd worden en niet voor speculanten en investeerders die voor de winst gaan.

Het was de bedoeling de tweede dag van de stadsretraite te besteden aan deze ideologie van vrije marktwerking in woningbouw. Door Code Rood hebben we de bijeenkomst moeten verplaatsten naar 25 september. Kees Klomp, auteur, lector aan een hogeschool en boeddhist, die zichzelf een activist en een “Uneconomist”, een “on-econoom”, noemt, zou vertellen over ons verblinde beeld dat de vrije markteconomie de enige zou zijn. Hij probeert de hegemonie van de vrije markt onderuit te halen door te laten zien hoe een gemeenschapseconomie waardevol is. De schellen vallen van je ogen!

Dat is wat wij doen als Zen Peacemakers – bijdragen aan het losmaken van die schellen van je ogen, de vanzelfsprekendheden, gewoonten, je privileges waar je niet naar wil kijken omdat ze toch gewoon vanzelfsprekend zijn. Nee dus, de uitnodiging tot niet-weten is onze basis, ont-weten, opschorten van je oordeel en contact maken. Loesje schreef: “De snelste manier om van vreemdelingen af te komen is je even voor te stellen“. Er op af dus!

Frank Roshi is zenleraar én spiritholder in de Zen Peacemakers Lage Landen. Ik kende hem al lang maar in Coronatijd was hij de eerste die online ging op het nieuw ontdekte Zoom. Ik ging hem volgen en nog steeds. Ik reis regelmatig a naar Gent, om ook live aanwezig te zijn. Ik ontving jukai van hem in maart 2022.

Toen Frank Roshi mij twee jaar geleden vroeg of ik priester wilde worden in de Zentraditie, zei ik in eerste instantie tegen hem: “maar dat ben ik toch al – ik ben al 35 jaar priester in De Duif.” Als jaarlijks herkozen voorganger ga ik regelmatig voor op zondagen, en geef ik rituelen vorm voor overgangsmomenten in het leven: bij doop, huwelijk van geliefden en bij uitvaarten.

Eigenlijk is mijn pad van het begin van mijn herontdekking van spiritualiteit af aan dubbel geweest. Christelijk en boeddhistisch.

Zo’n 45 jaar geleden na het overlijden van mijn moeder is het besef tot me doorgedrongen dat we als een golf deel zijn van de oceaan, dat we onderdeel zijn, dat de wereld altijd weer een nieuw antwoord geeft op waar we onze vragen hebben. Ik ervoer een bedding in mijn bestaan, geborgenheid, het besef ook dat er een fundamentele ruimte in ons is, die alles kan dragen en alle emoties kan omkeren – waardoor we ons zo verbonden kunnen weten met de rest van de oceaan. En dat is nog steeds de basis van mijn wens priester te zijn voor anderen, voorganger in De Duif en priester in deze mooie Zen Peacemakerstraditie.

Ik wil bijdragen aan een wereld die omarmt, verwerkt, onderkent, die verbondenheid laat zien én (en dat is mijn Zenpeacemakerskant): ik wil bijdragen aan andere economische structuren, samenlevingsvormen, relatievormen – die buiten onze vanzelfsprekendheden liggen.

Nu heeft Bernie Glassman in de traditie van de Zen Peacemakers ook mensen uit andere tradities tot priester gewijd en transmissie gegeven. Hij wilde niet alleen een zenclub voor zenmensen. Toen hij daarmee begon begrepen veel mensen dat niet, ze zagen er verwatering in of misschien zelfs verloedering.

Ik begrijp het heel goed en ben ook heel blij in zijn traditie te staan. Ik ben 100 procent christen én 100 procent boeddhist en niet om de dogmatiek erachter. Het gaat me om het leven en hoe te leven.  En zowel boeddhisme als christendom reiken daar verhalen en handvatten in aan.

In de Duif is mijn dubbele traditie welkom. Ik ben nu al 35 jaar lang jaarlijks herkozen. Wij noemen dat voorganger zijn. Wat is het verschil met priesterschap behalve dat jaarlijkse mandaat?

De term priester is helemaal bezet door katholieke betekenissen van heilige mannen en dienstbare vrouwen, celibaat en misbruik, macht en onderdanigheid. Mijn associaties zijn niet al te vrolijk. Die associaties moeten we echt afschudden.

Er zijn vier essentiële priesterlijke functies in het christendom:

• De liturgie – het vieren van de heiligheid van het bestaan
• Het Onderricht, het leerhuis, in de wereld gezet als vormingswerk
• Pastoraat, nu vormgegeven als geestelijke verzorging
• Diaconaat, de zorg voor de materiele kant, financiële steun maar ook actie.

In de samenleving zijn nieuwe vormen gevonden voor leerhuis, pastoraat en diaconie maar de liturgie lijkt een sterfhuisconstructie: wie is er nog in geïnteresseerd, behalve bij de grote levensmomenten als geboorte, trouwen, sterven?

Als voorganger in De Duif zorg ik voor liturgie – voor rituelen, voor het samenbrengen van geest, lichaam, ziel. Met muziek en stilte, luisteren en bezinnen, op jezelf zijn en samen delen, de link leggen tussen ons dagelijks bestaan en de diepte van de oceaan van leven. Ik houd daarvan – dat we meer weten te raken dan het delen van onze intenties en herinneringen. Dat onze ziel geraakt wordt, ons bestaan omgevormd tot een gepassioneerde bijdrage aan de wereld.

Een voorganger associeer ik met het bijeenbrengen van mensen en zorgen voor bezinning en warmte. Het is het priesterlijke element dat ervoor zorgt dat een viering het diepere in ons raakt. Een herinneringsbijeenkomst verandert in een viering waarin we onze rouw ervaren als het vieren van het unieke leven. Ons leven ervaren we ingebed in het universele, als golf van de oceaan, als vertrouwen op niet-weten en Home leaving, als geborgen in de handen God of geïnspireerd door de Heilige Geest – hoe je het maar noemen wil. Als priester is het mijn rol om die lijn naar het universele open te leggen: de eeuwigheid, hier en nu te ervaren, door alles waarmee we het verduisterd hebben weg te halen.

En het katholieke dat we dan weer moeten afschudden is het idee dat priesters bemiddelaars zijn tussen God en mensen, en ze doen iets wat ongewijden niet kunnen: gewoon brood in het lichaam van Christus veranderen, onze zonden vergeven, de poort van de hemel openen of gesloten houden voor gewone mensen, enzovoort. Weg met het toe-eigenen van dit soort macht en kennis.

In feite zal mijn priesterschap niet anders zijn dan mijn voorgangerschap, ik word er niet heiliger van. En toch is het wél anders omdat mijn intentie nog sterker is geworden.

Ik wil mijn priesterschap zo invullen: mezelf en anderen herinneren aan de belangrijke waarden van het bestaan, de deugden die ons leven verrijken, het vertrouwen op de openheid en mogelijkheden van het leven. Herhaling van onze regelmatige behoefte aan verdieping, onze behoefte aan een gemeenschap zijn, onze dagelijkse behoefte aan toewijding aan het leven, aan werk en geliefden.

Een spirituele vraag begint waar er pijn is, angst, rouw, dood, lijden. Ik wil erbij blijven als het ongemakkelijk wordt.  Ik wil de ruimte openen voor de eenheid van alle leven, voor besef van de universele waarde van het leven, voor het mysterie dat zich in ons leven ontvouwt. Ik zal aanwezig zijn, meelopen zonder oordeel, zonder iets te willen oplossen – en dan een ruimte open houden en vormgeven waarin alles aanwezig kan zijn.

Ooit was ik boos op de kerk, vanwege zijn gedrag om rituelen te koloniseren en vrouwen uit te sluiten – dat was veertig jaar geleden, aan het begin van mijn spirituele traject. De afgelopen jaren heb ik dat veld mede kunnen dekoloniseren, en toegankelijk maken voor gewone mensen. Nu ben ik blij om dat controversiële begrip “priester” op mij van toepassing te laten zijn, en dat dat ritueel is bevestigd. Mijn leraar Frank Roshi, die weer wijding heeft gekregen van zijn lerares Genno en tegelijk van zijn leraar Bernie, en die weer van hun leraren, en zo verder; mijn leraar geeft het mij omdat hij in mij iets ziet dat hij wil bevestigen.

Deze bevestiging stelt geen eisen maar legt ruimte open. Ik word gezien, ik word erkend in wie ik ben en wat ik doe. Wow, dat getuigt van zoveel openheid en vertrouwen – dat het me soms koud om het hart slaat – IK ???

En als ik het vertrouwen dan toelaat, welt er zoveel dankbaarheid in me op!