Feestdagen vieren houdt ook cultureel erfgoed in leven

Shanniva Mijnals heeft een MSc in Cultural Anthropology, werkt als curator en daarnaast als instagrammer bij Our HERitage. Volgens haar zijn feestdagen veel meer dan alleen een viering. ‘Feestdagen laten zien hoe verschillende culturen en religies met elkaar verweven zijn binnen mijn familie. We combineren elementen uit het christendom, het Jodendom en onze Afro-Surinaamse achtergrond. Binnen mijn familie speelde Keti Koti altijd een belangrijke rol. Als enig zwart meisje op de basisschool werd er nooit stilgestaan bij deze dag, maar thuis was het wél feest. Op latere leeftijd hebben we besloten om op Keti Koti bewust vrij te nemen en stil te staan bij onze voorouders. Zij herinneren ons eraan hoe ze het vroeger vierden: buiten op het erf, met veel mensen, muziek en eten. Die invloed is altijd voelbaar gebleven, zelfs al vieren we het nu in een Nederlandse woonkamer.

Binnen mijn christelijke familie spelen feestdagen als Kerstmis, Pasen en Pinksteren ook een grote rol. Daarnaast identificeert een deel van mijn familie zich tegenwoordig als Hebrew Israelites, waardoor we nu Joodse feestdagen, zoals Purim, het Loofhuttenfeest en de Grote Verzoendag vieren. Al deze vieringen zijn een weerspiegeling van wie we zijn: gevormd door onze geschiedenis, maar steeds op zoek naar verbinding met onze roots en geloof. Het laat zien dat tradities niet vaststaan, ze groeien mee met de mensen die ze dragen. Ook helpen ze mee aan het overdragen van cultureel erfgoed. Het stelt nieuwe generaties in staat te begrijpen waar ze vandaan komen en brengt gesprekken op gang. Vooral Keti Koti en Onafhankelijkheidsdag spelen hierbij een grote rol. In Nederland zijn vrijwel alle christelijke feestdagen vrije dagen, waardoor automatisch veel van die tradities worden overgedragen – of je nou christelijk bent of niet. Ik vind het daarom extra belangrijk om de feestdagen te belichten die minder zichtbaar zijn. Of het nou Joodse, islamitische, hindoeïstische of Winti-nalatenschap is. Zo blijft cultureel erfgoed levend: niet alleen in tradities, maar ook in bewustwording.

Audrey Richardson heeft recent haar rechtenstudie afgerond aan de Haagse Hogeschool en werkt nu in de advocatuur in Nederland, maar ze groeide op in Sint-Maarten. Daar werden volgens haar de feestdagen groots gevierd. ‘Het waren altijd grote evenementen met veel muziek, eten en tijd met je familie. Ons kleine eiland bloeit dankzij de gemeenschap. Dat merkte je op zulke dagen nog meer. Toen ik klein was, vond ik de optochten van Carnaval het leukste. Naar het dorp gaan om allerlei soorten eten te halen, zoals Johnny cake, ribs, kokosnoottaart en vers fruit, terwijl je overal de Caraïbische muziekgenre soca hoorde… Als ik eraan terugdenk, voel ik weer de warmte en de liefde van toen. Ook Sint-Maarten was een bijzondere feestdag, omdat het ons eraan herinnerde dat we, ondanks de scheiding tussen Nederland en Frankrijk, één eiland zijn.

Kerstmis en Nieuwjaar stonden synoniem voor grote familiebijeenkomsten, het geluid van vuurwerk dat tot middernacht aanhield en de middernachtmis. Tijdens deze feestdagen merk je de invloed van het Europese en Afrikaanse erfgoed, evenals het christendom. Je ziet het in de patronen van onze kleding, de manier waarop we dansen, hoe we onze muziek spelen of hoe we samenkomen voor kerkdiensten met Kerstmis om Jezus te vieren. In Nederland zie ik hoe Sint-Maarteners ernaar streven om tradities in ere te houden. Oudere familieleden maken hetzelfde eten en er zijn carnavalsfeesten in de steden – al voelt het nooit helemaal hetzelfde. Maar ongeacht waar we wonen zijn feestdagen dé manier waarop we onze cultuur doorgeven. We laten de jongere generatie onze gebruiken en waarden zien, zodat zij deze op hun beurt weer kunnen doorgeven als ze ouder zijn. Het is onze manier van leven, door onze voorouders doorgegeven, als een herinnering aan hen.’

Leander Vermaning is cultuurmaker omtrent cultureel erfgoed van de Inheemse bevolking van Suriname en andere landen in Zuid-Amerika, en is medeoprichter van Stichting Wasjikwa. Hoe vieren ze de feestdagen in de Lokono gemeenschap? ‘Verjaardagen waren altijd hoogtepunten, ze waren één groot feest. Dat vind ik typisch Surinaams. Heel de familie kwam bij elkaar, er was lekker eten en drinken en er werd gedanst. Als kinderen aten we onze buiken vol en vielen we vanzelf in slaap op de matrasjes op de grond. Het voelde altijd gezellig en warm. Maar als we verder terug in de tijd gaan, zien we dat veel tradities uit de Inheemse cultuur verloren zijn gegaan. Dat komt door de komst van het christendom. De kerk werd, letterlijk en figuurlijk, het middelpunt van het dorp, christelijke feesten deden hun intrede in de dorpsgemeenschap en oude gewoontes verdwenen. Toch hebben we ons eigen culturele gedachtegoed geïntegreerd in de vieringen. Bij een begrafenis kun je christelijke liederen horen, maar er klinkt ook een krawasi (vrouweninstrument, red) en marakha (rammelaar, red). Daarbij is de Surinaamse keuken altijd een belangrijke rol blijven spelen bij onze feesten, met invloeden van alle verschillende etniciteiten die samenleven in Suriname.

Desondanks is het binnen de Inheemse diaspora soms niet helemaal duidelijk meer wat nu eigenlijk ‘echt’ Inheems is. De eerste generatie Inheemsen heeft zich aangepast aan de Nederlandse samenleving, zoals van migranten wordt verwacht. Hierdoor hebben ze vaak niet veel overgedragen aan de volgende generaties en zijn tradities verwaterd. Een viering die nog wél verbindt, is de Dag der Inheemsen op 9 augustus, een feest der herkenning van familieleden, de culturele klederdracht en muziek. En mijn stichting Wasjikwa zet zich in om cultureel erfgoed van de Inheemsen in de spotlight te zetten tijdens hoogtepunten in de Nederlandse samenleving, zoals tijdens Keti Koti en rondom de herdenking van het slavernijverleden. Sinds drie jaar lopen we mee met de Bigi Spikri, de wandelmars tijdens Keti Koti naar het Nationaal Monument Slavernijverleden in het Oosterpark in Amsterdam. Voorafgaand aan de mars organiseren we een workshop, waarbij je kunt leren om een Inheemse schouderdoek te knopen. Dit jaar maken we schouderdoeken met basisschoolleerlingen, zodat ze op een creatieve manier leren over de Inheemsen. De kinderen zullen de doeken ook dragen tijdens herdenkingen in Amsterdam. Daar zijn we enorm trots op.’

Noelle Nieuw houdt zich bezig met initiatieven rondom het koloniale verleden en ouderen. Ze blikt terug op de feestdagen tijdens haar jeugd op Curaçao. ‘Kerstmis, Nieuwjaar, Pasen en Pinksteren waren hele belangrijke feestdagen. Het was voor ons traditie om voor deze vieringen van top tot teen nieuwe kleren te krijgen. Bij elk feest hoorde ook specifiek eten. Met kerst en de jaarwisseling stonden ayaka, beenham, sùlt, en gerookte makreel of zalm, kalkoen en kerstbrood op tafel. En de nodige drank, natuurlijk. In veel huizen was het een traditie om voor de eerste maaltijd van het nieuwe jaar bonensoep te koken. Men geloofde dat dat geluk en voorspoed zou brengen: als je bonensoep eet, zou je de rest van het jaar genoeg eten hebben. De zegeningen van de kerk waren ook een belangrijk onderdeel, net als de kerkdienst tijdens kerstmis. Dat was een echte must go.

Rond de Hemelvaart lagen er altijd een of meerdere uitnodigingen voor communies op de mat. Het is de periode voor de traditionele eerste heilige communie. Dat ging gepaard met heel veel lekker eten: taart en snacks, zoals pastechi, kala, empana, en er werd een geit of varken gekookt. Hoewel de feestdagen in mijn jeugd een grote rol speelden, is dat nu niet meer het geval. Ik vier Kerst naar mijn eigen invulling. Ik maak ayaka, pom, gevulde kalkoen en okersoep, maar alleen omdat ik dat lekker vind. En eigenlijk is alleen de okersoep echt Curaçaos. Ook in mijn omgeving zie ik weinig weerspiegeling van onze cultuur tijdens de feestdagen. Het zijn met name de ouderen die het originele Curaçaose handhaven.’

Voor dr. Nurah Hammoud, gynaecoloog, vakgroepvoorzitter en assistant professor Global Health aan het UMC, is Kerstmis altijd de belangrijkste feestdag geweest tijdens haar jeugd op Curaçao. Ze herinnert zich het als een feest van warmte en overvloed. Niet vanwege grote rituelen, maar door het samenzijn. ‘Het was vanzelfsprekend dat we als familie samenkwamen. Er waren cadeautjes, veel gelach en altijd een tafel vol eten. Mijn favoriete onderdeel was het Libanese eten, dat voor mij onlosmakelijk verbonden is met de feestdagen. De gerechten brachten niet alleen smaak, maar vooral een gevoel van thuiskomen.

In Nederland zie je hoe mensen vanuit allerlei achtergronden hun eigen draai geven aan feestdagen. Dat laat zien hoe rijk culturen zijn en hoe ze op natuurlijke wijze in elkaar overvloeien. Vieringen worden een spiegel: ze tonen wie we zijn, waar we vandaan komen en hoe onze gemeenschappen zich blijven ontwikkelen. Ik weet niet of migratie mijn eigen manier van vieren heeft veranderd. Erfgoed ligt bij ons niet per se vast in onze feestdagen. Het zit meer in de waarden die je meekrijgt, hoe families met elkaar omgaan en de warmte die je voelt wanneer iedereen samen is. Feestdagen kunnen dat versterken, maar ze bepalen het niet.

Kerstmis is voor mij vooral een herinnering aan hoe samenkomen je thuis laat voelen, ook als je achtergrond uit verschillende culturen bestaat. Zo hebben wij naast Libanese, ook sterke Islamitische roots. Dat gevoel, die warmte en die verbondenheid, is misschien wel het echte erfgoed dat we doorgeven.’