“Rituelen maken de kracht van samen iets doen duidelijk”

“Een Celebrant is een professioneel begeleider bij de viering van transitiemomenten,” legt psycholoog Joanna Wojtkowiak uit. “In de Celebrantenopleiding leer je om op een creatieve manier rituelen te ontwikkelen die passen bij onze tijd. Dat kunnen rituelen zijn in een particuliere setting, maar ook in een organisatie of publieke ruimte. Je krijgt wetenschappelijke inzichten aangereikt over culturele betekenissen en processen van zingeving. Daarnaast leer je in een kleine groep om klanten en hun diverse achtergronden te inspireren, te begeleiden en ondersteunen bij de creatie van persoonlijke rituelen en ceremonies.”

Zelf doet Joanna al jarenlang onderzoek naar rituelen. “In mijn onderzoek kijk ik hoe nieuwe rituelen in onze samenleving ontstaan en hoe rituelen veranderen door de tijd heen. Soms duurt dit heel lang, zelfs eeuwen, soms gaat het snel en worden er nieuwe rituelen in het leven geroepen. Ik ben benieuwd naar het proces: hoe vindt die vernieuwing plaats?” zegt universitair docent Joanna Wojtkowiak.

“Ik onderzoek de ‘black box’ van ritueel herontwerp. Daarover is nog niet veel bekend. Rituelen zijn vaak emotioneel en intuïtief, en dat maakt het lastig om te onderzoeken hoe die precies werken. Dat vind ik uitdagend en het maakt mij nieuwsgierig om het onderzoek voort te zetten.”

Rituelen zijn volgens Wojtkowiak van alle tijden en culturen en tegelijkertijd cultuurspecifiek. “Rituelen zitten diep geworteld in onze geschiedenis en cultuur en daarmee ook in ons lichaam. Ze laten zien waar levensbeschouwelijke groepen elkaar raken, en waar ze elkaar niet begrijpen. Wij kunnen het met elkaar eens worden over gemeenschappelijke waarden zoals liefde of respect. Maar hoe deze in de praktijk worden gebracht – daar gaan rituelen over, en dan wordt het heel concreet en soms ingewikkeld. Rituelen drukken ook uit wat mensen collectief van betekenis vinden: hoe gaan wij met elkaar om in het dagelijks leven? Hoe worden onze doden begraven? Hoe vieren wij belangrijke momenten en welke zijn dat dan?”

“Er zijn kenmerken die alle rituelen met elkaar delen: het is iets dat mensen met hun lichaam doen en dat afwijkt van het alledaagse, het schrijft bepaalde handelingen voor die op een bepaalde manier uitgevoerd moeten worden. Je ziet nieuwe rituelen vaak ontstaan bij protesten, denk bijvoorbeeld aan de bezetting van de A12. Ook dat is ritueel gedrag. Verschillende soorten herdenkingen zijn evenals ritueel, zoals de onthulling van het nieuwe slavernijmonument in Den Haag. Tijdens de coronapandemie ontstonden vrij spontaan nieuwe rituelen. Overigens kan een ritueel eenmalig zijn, het hoeft niet perse herhaald te worden.”

“Mijn onderzoek is altijd interdisciplinair,” zo vervolgt de universitair docent. “Verschillende perspectieven zijn nodig wanneer je onderzoek doet naar zo’n complex fenomeen. Rituelen kun je onderzoeken vanuit religiewetenschappen, of vanuit filosofie of psychologie. Een antropologische blik en onderzoeksmethoden zijn ook zeer geschikt om rituelen in kaart te brengen, om de fysieke en lichamelijke dimensie van rituelen te kunnen begrijpen. Ik probeer de inzichten uit deze disciplines samen te brengen om beter grip te krijgen op rituelen in onze plurale samenleving.”

De rol van rituelen in de wereld van nu intrigeert Wojtkowiak. “Er is in de huidige tijd en cultuur weinig dat mensen nog duurzaam met elkaar verbindt. Mensen willen zich niet langdurig committeren en zetten vooral zichzelf centraal, een mentaliteit die niet samengaat met klassieke rituelen, want daar gaat het niet om het ‘ik’. Tegelijkertijd hebben mensen behoefte aan verbinding en samenkomen, maar weten niet meer goed hoe ze dat moeten doen. Rituelen, grote en kleine, kunnen die leemte vullen. In de rituelen die wij met studenten ontwikkelen komen prachtige momenten van verbinding samen. Een goed voorbeeld daarvan is het ritueel dat studenten hebben ontwikkeld over dekolonisatie in de universiteit. Zij vetrokken vanuit de koloniale geschiedenis van het universiteitsgebouw. Als je de ruimte bewust meemaakt dan verbind je je letterlijk met het verleden en de geschiedenis van een gebouw. Rituelen maken de kracht van samen iets doen duidelijk.”

Eén van de afgestudeerde celebranten is Meggy. “In mijn werk als communicatiemanager in de creatieve sector heb ik de afgelopen vijftien jaar talloze momenten meegemaakt – van klein en intiem tot groots en meeslepend. Soms dacht ik: ‘Wauw, dit raakt me diep.’ Maar net zo vaak vroeg ik me af: ‘Waarom zit ik hier eigenlijk?’ Wanneer klopt het en wanneer niet, waar zit hem dat in? Dat hoopte ik te leren op de Celebrantenopleiding, en daar ben ik niet in teleurgesteld.”

Meggy leerde welke elementen ertoe bijdragen dat een moment betekenis heeft en hoe je die kunt vormen en voeden. “Ik ontwikkelde een voorkeursstijl die bij me past en vond taal om te kunnen afstemmen met bijvoorbeeld een opdrachtgever.”

“De opleiding bood een mooie mix van hoofd en hart. Ik dook in pittige wetenschappelijke teksten, maar werkte ook wekelijks aan schrijfopdrachten en uitwisseling. Daarbij leerden we luisteren, spreken en zelfs ‘componeren’ – op een manier die verder gaat dan enkel informatie delen. Zo ontstonden momenten die verder gaan dan het hoofdelijke ‘begrijpen’, maar die je écht in beweging brengen.”

Gaandeweg ontdekte ze ook opnieuw waar haar hart sneller van gaat kloppen: het maken, spelen en verbeelden. “Die creatieve energie – ooit gevoed door muziek en performance – vond in deze opleiding een nieuwe bedding. Hier werd me duidelijk hoe mijn liefde voor taal en muziek, ervaring in communicatie en community art en nu dus ook het ‘ritueelmaken’ elkaar versterken. Het gaf me het vertrouwen dat juist deze mix mijn persoonlijke profiel als celebrant vormt.”

En Meggy besluit: “Wat ik jarenlang voor organisaties heb gedaan, wil ik nu uitbreiden met opdrachten voor particulieren. Met een nieuw ambacht en nieuwe energie hoop ik behalve voor merken ook vaker voor mensen en momenten te werken. Want uiteindelijk hebben we op deze aarde maar een paar middelen: tijd en relaties. En toch benutten we die maar zelden om onszelf en elkaar écht dichterbij te brengen.”

Ook Rivka studeerde af als celebrant. “In mijn werk als coach en vertrouwenspersoon bij een gemeente had ik vaak te maken met mensen die afscheid moesten nemen van iets en daar wilde ik meer van weten,” zegt ze. “Ik had behoefte aan verdieping, maar het lukte me niet om hier iets mee te doen. Langere tijd stond deze opleiding op mijn wensenlijstje maar pas vorig jaar, toen ik mentaal de knoop begon door te hakken over een nieuwe stap in mijn loopbaan, wist ik: ‘Nu moet ik me echt gaan inschrijven. Ik wil meer doen met rituelen dan alleen binnen de vier muren van mijn huis’.”

“Hoe klein ook, in mijn persoonlijke leven deed ik al veel met rituelen zonder dat ik het door had. Nadat de kinderen naar school waren en voor ik aan het werk ging, dan dronk ik bijvoorbeeld niet zomaar een kop koffie, maar ging ik er echt voor zitten om te voelen ‘nu start de dag’. Een ritueel is een bewuste markering van een overgangsmoment en zonder dat ik het wist zette ik het vaak op die manier in.”

Zingeving is voor Rivka altijd al belangrijk geweest. “Tijdens de opleiding kreeg dat steeds meer aandacht. Ik stond veel stil bij wat ik belangrijk vind in het leven en ik merkte door de modules heen dat rituelen rondom afscheid me steeds meer trokken. Ik startte als vrijwilliger in een hospice en bewoog zo richting rituelen rondom afscheid, met name in de laatste levensfase.”

“Afscheid nemen raakt de kern van het leven. Als je goed met afscheid om kunt gaan, dan kun je goed leven. Ik heb dat zelf echt moeten leren. Ik ben in Indonesië opgegroeid en op mijn veertiende in Nederland komen wonen. Destijds was er geen aandacht voor zo’n overgang. We gingen gewoon verder, maar dan op een andere plek. Totdat iemand een paar jaar geleden vroeg of ik wel afscheid had genomen van Indonesië, of er ruimte was geweest voor rouw. Toen gingen de sluizen bij me open. Ik ontdekte jaren aan weggestopt verdriet en het luchtte op om er, onder andere met een ritueel, aandacht aan te geven. Met een ritueel hecht je losse eindjes af, je maakt de cirkel rond om verder te kunnen gaan. Dat is iets anders dan er een slot op doen of de deur dicht trekken.”

“Ik ben mijn onderneming als coach aan het omvormen tot die van een Celebrant en levenseindebegeleider. Zo ben ik nu met huisartsen in gesprek en wil ik vrijwilligers in hospices een inspiratieavond over rituelen aanbieden. Ik kies bewust voor de term Celebrant, vanwege de wetenschappelijke onderbouwing en verdieping die ik meekreeg in de opleiding.”

Vanuit de literatuur kan Rivka nu onderbouwen waarom ze een ritueel op een bepaalde manier ontwerp. “Zo wordt het meer dan een leuk kunstje. Soms voel je dat er iets in een ritueel niet klopt, of is er ongemak, en door de theorie uit de opleiding weet ik nu waar ‘m dat in zit. Door de opleiding weet ik ook dat er nog zoveel meer te leren is! Maar het Celebrantschap leer je ook door veel te doen, en daar heb ik heel veel zin in.”