We herdenken de ontelbare mensen die zijn omgekomen door het grote onrecht van de politieke fictie van grenzen. Eén dag om te herdenken en de rest van het jaar om te rouwen en te bouwen aan een wereld waar mensen vrij en waardig mogen bestaan en bewegen. We luisteren naar de verhalen die mensen uit de anonimiteit trekken en ons confronteren met de onvoorstelbare gevolgen van het asielbeleid van ons eigen land, en die ons met urgentie verzoeken om te weigeren elkaar te illegaliseren, criminaliseren en demoniseren.
In chronologische volgorde wordt een lijst voorgelezen van rampen die het afgelopen jaar hebben plaatsgevonden. Namen worden genoemd, maar te veel namen zijn ons nog onbekend. 9 december 2024: Yasmine, 11 jaar, uit Sierra Leone, werd gered nadat ze drie dagen lang tegen een storm had gevochten, vastgeklampt aan twee binnenbanden. Ze is de enige overlevende van een groep van 45 migranten die verdronken toen de boot, die vanuit Tunesië was vertrokken, zonk. Samen met alle vluchtelingen die het afgelopen jaar het leven hebben verloren, herdenken we Mohammed, een jonge Tunesiër, Abdin uit Bangladesh, Aregash en Saba uit Eritrea, en de kleine Faith uit Nigeria.
Voorgangers van verschillende kerkelijke stromingen bidden in verschillende talen, afgewisseld door het gezang van mensen uit de Keizersgrachtkerk, dona nobis pacem. Er klinkt een gebed voor alle mensen die omkomen in de onbarmhartige zee. Maar volgens Elise Kant van de Haëlla Stichting, die voorafgaand aan de herdenking een lezing gaf over het immense leed aan de Europese buitengrenzen, is het niet de zee die onbarmhartig is, ook niet de smokkelaars, maar ons beleid dat zo ongelooflijk dwars zit waardoor de wanhoop wint. Ze vertelt over mensen die worden terug gemept en boten die worden lek geprikt. Maar ook over mensen en kleine organisaties die doen wat onze overheid nalaat: hulp bieden.
Tijdens de viering benadrukte Corine van der Loos van Sant’Egidio in haar overweging dat het antwoord op de vraag uit het Matteüsevangelie Heer, wanneer hebben wij u als vreemdeling gezien? ‘NU’ is. De mensenzoon staat nú voor onze deur, in de persoon van iedere vluchteling in nood. Ze wees op het voorbeeld van de humanitaire corridors als een antwoord op zovelen die hun leven riskeren op zee of in de woestijn.
We herdenken mensen die aanspoelen aan de kust, lichamen verpletterd op overvolle boten, suïcides in grensgevangenissen, boten die zinken of afdwalen, mensen die sterven van uitputting, hitte, kou, honger, verdrinking en het toenemende geweld van grenzen en beleid.
De Europese grensbewaking is de afgelopen jaren fors uitgebreid. Satellieten, radarsystemen, drones, prikkeldraad, wachttorens. Alles om de illusie van controle te behouden. Maar strengere bewaking heeft volgens onderzoekers niet geleid tot minder migratie, noch tot meer veiligheid. Wel tot meer doden. Want wie geen papieren heeft, wordt gedwongen om steeds gevaarlijkere routes te kiezen, over de zee, door de woestijn, via smokkelnetwerken. Iedere grensmuur is een omweg naar een nieuw risico.
De dodenlijst lijkt eindeloos. 22 mei 2025: In de Libische woestijn van Al Kufra lagen de lichamen van 25 Soedanezen die door het personeel van de eerstehulpafdeling van de stad zonder water of voedsel waren aangetroffen. Zij zijn slechts een aantal in een reeks van mensen die zijn omgekomen door hitte en ontberingen in de woestijn, voordat ze de kust van de Middellandse Zee konden bereiken. Onder hen waren Rahma, Abdisalan en de kleine Asaber uit Somalië.
De EU heeft veruit de dodelijkste grens op aarde. In 2024 stierven volgens de International Organization for Migration 3812 mensen op hun vlucht naar Europa. In 2025 zijn er al meer dan 1880 mensen omgekomen. Een van die mensen is Babakar, de beste vriend en halfbroer van onze huisgenoot Modou, die bij ons in het Jeannette Noëlhuis woont. Hij vertrok met 150 mensen vanuit het Sengalese vissersdorp Mbour naar de Canarische eilanden. Bedoeling is om alle mensen naar een grotere boot te brengen. Een paar kilometer uit de kust slaat de kleinere boot om.
We herdenken de doden van een beleid waar woensdag 29 oktober weer massaal op is gestemd. Juist daarom is het zo belangrijk om dit te blijven doen. Om de menselijkheid te benadrukken. Het is makkelijker om tegen vluchtelingen te zijn als je ze niet kent. Dus laten we ze kenbaar maken, zij die zijn gestorven aan de hoop en zij die het wel gelukt zijn om hier te komen, zoals mijn huisgenoten (van het Jeannette Noëlhuis) die bijna allemaal meehelpen aan de herdenking, ook al is het nog zo confronterend en brengt het vele nare herinneringen naar boven.
De kerk lijkt voller dan voorgaande jaren. Alsof mensen door de groeiende vijandigheid van het huidige politieke klimaat op zoek zijn naar andere geluiden. Naar plekken om met elkaar te rouwen en verbinden, op zoek naar medemenselijkheid.
Na de herdenking lopen we door de regen in een processie naar de Amstel. Een meisje van drie jaar die pas net bij ons woont, deelt witte chrysanten uit die mensen in het water kunnen leggen. Modou loopt samen met een aantal van ons voorop, met de foto van zijn halfbroer en beste vriend in zijn handen. Achter hem beweegt de stoet langzaam richting het water. De bloemen drijven weg, één voor één, gedragen door de stroming. Voor elke bloem een naam. Voor elke naam een leven. Opdat we niet vergeten.
