Als een samenleving stopt haar verhalen te vertellen is ze ten dode opgeschreven. Niet voor niets wordt er in Gaza vol ingezet op vernietiging van de geschiedenis. Bibliotheken, kerken, universiteiten en archeologische opgravingen worden in rap tempo van de kaart geveegd. De afgevuurde bommen vernietigen meters diep alle herinneringen aan oude beschavingen.
Als we de huidige geologie van Palestina bekijken dan zien we dat er bijna geen bewoonbaar land meer over is. In een recent VN-rapport lezen we dat sinds oktober 2023 in Gaza meer dan 44.000 kinderen gewond zijn geraakt, naar schatting 58.000 kinderen wees zijn geworden en er meer dan 20.000 zijn vermoord. Het rapport schetst een beeld van sluipschutters en gerichte droneaanvallen op kinderen, naast een blokkade van humanitaire hulp die honger en ziekte in de hand werkt. Ondertussen worden steden en dorpen op de Westoever omsingeld door illegale nederzettingen, terwijl kolonisten op de oorspronkelijke Palestijnse bewoners jagen. Kinderen in Gaza en op de Westoever zijn dagelijks getuige van moord, vernietiging, vernedering en verlies. Wat moet er gebeuren om deze kinderen toch het gereedschap te geven om zich een toekomst voor te stellen? Hoe zorg je ervoor dat je in zo’n situatie kunt opgroeien tot een mooi mens, dat weg wil blijven van de verstikkende werking van geweld?
Als kunstenaars weten we dat boven elk land en in ieder kind zich de Vrije Ruimte bevindt. In die Vrije Ruimte kun je experimenteren, fouten maken, losgaan, wonderen verrichten en je een toekomst voorstellen. Het maken van kunst vanuit de Vrije Ruimte maakt nieuwsgierig en genereert een actieve houding, en dat is essentieel als doelloosheid op de loer ligt. Een actieve houding helpt kinderen om na te denken over alternatieve mogelijkheden. Het is de plek waar zij weer even mens kunnen zijn, en precies daar zit de ontsnapping voor hun situatie. Het maken van kunst helpt hen te overleven. Als kinderen in oorlogsgebieden deze Vrije Ruimte niet leren kennen, dan zijn ze ten dode opgeschreven.
Maar ook voor volwassenen is de Vrije Ruimte essentieel. Eén van de voorwaarden die aan de werking van de kunsten ten grondslag ligt is dat kunstenaars deel zijn van de samenleving, maar dat ze er ook uit kunnen stappen om deze vanuit een afstand te beschouwen. Zo kan er lucht gebracht worden in een vastgelopen situatie; er kan een ander licht schijnen. We zien dat kunstenaars zowel in Palestina als in de diaspora een enorme kracht laten zien. Zij leveren grote namen in de literatuur en filosofie. Ook voor hen, én voor hun publiek, laat het maken van kunst zien dat je bestaat, dat je een mens bent. Je kunt leven, en overleven, want de kunst uit de Vrije Ruimte is niet uit te roeien.
In contact met collega’s in Gaza valt op dat in hun lessen altijd de liefde wordt besproken: “Wij willen dat onze kinderen zo volwaardig mogelijk opgroeien. Als we ingaan op onze dagelijkse realiteit komt de liefde niet aan bod en maken we onbedoeld het werk van de bezetter af. Wij willen kinderen die zich mentaal goed en gezond ontwikkelen. Dat kan alleen via de liefde”. Het laat zien dat de Vrije Ruimte ook verbindend is. Kunst kan een stem geven aan degenen die normaal niet gehoord of gezien worden, en daarmee empathie en compassie opwekken.
Palestijnen in diaspora hebben heimwee omdat ze geen onderdeel meer zijn van hun groep. Het is precies wat een oude man in Canada zei: ”Ik zit hier in een huis, er wordt niet gebombardeerd en de mensen zijn aardig, ik ben dankbaar, ik klaag niet. Maar niets in dit land weegt op tegen één zandkorrel uit Gaza.” Hoe je het wendt of keert, kunst is altijd een spiegel van de samenleving. In de Palestijnse gebieden bieden kunstuitingen zowel kwetsbaarheid als weerbaarheid. Kunst is daarmee een krachtig wapen, als stil protest tegen geweld, en als ruimte voor ‘Zelfbeschikking in Bezet Gebied’.
Samen met de HOPE Foundation geeft Uitgeverij Jurgen Maas Palestijnse literatuur uit die nooit eerder gepubliceerd is. Recent verscheen het derde boek in de reeks ‘Stemmen uit Gaza’, van de schrijfster Shrouq Doghmosh (1996). De selectie voor de boeken wordt gemaakt door een groep kunstenaars in Gaza. Wij vroegen aan de literaire commissie of ze nog wel bij elkaar wilden komen omdat het reizen in Gaza zo gevaarlijk is. Een ijzige stilte viel tot iemand zei: “In Godsnaam neem ons niet het laatste restje menselijke waardigheid af”. Eén van de auteurs zat al schrijvend onder een halve trap terwijl de bommen om hem heen insloegen. “Ik ga gewoon door” zei hij, “ik verplaats me niet meer. Óf je hebt straks een boek of je hebt niks, en dan ook mij niet”.
De teksten uit Gaza worden in het Nederlands vertaald door Djûke Poppinga. Wat haar het meest treft zijn de impliciete emoties die in deze literatuur worden uitgedrukt. Er is bijvoorbeeld een verhaal over een meisje dat heel trots was op haar naam. Ze sterft en komt in het mortuarium terecht. Op haar borst is een briefje gespeld: ‘naam onbekend’. Mij herinnert dit verhaal eraan dat kinderen in Gaza nu begrafenisje spelen. Ze graven kuilen, gaan erin liggen en imiteren de rituelen van de volwassenen. Een jongetje vroeg mij via tijdens een online verbinding: “Juf, als ik vermoord word en ik lig in mijn graf, gaan mijn dromen dan mee of lig ik er alleen?”.
De mensen in Gaza en de bezette gebieden zijn zich ervan bewust dat het blote feit dat je gewoon in leven blijft al een daad van verzet is geworden. Een jonge beeldend kunstenaar vertrekt ieder morgen weer met zijn schildersspullen van huis en plukt kinderen van de straat. Ze gaan tekeningen maken en beschilderen met elkaar brokstukken van de bombardementen. Ooit schreven ze in heel groot in Arabisch schrift, zodat de piloten en dronebestuurders het goed konden lezen: “Bedenk, voor je ons bombardeert, dat je ook van ons had kunnen houden”.
Inmiddels is 70 procent van de Gazastrook bezet. Meer dan twee miljoen mensen zijn door Israël samengedrongen op een stukje grond dat kleiner is dan Texel (14.000 inwoners). Dat piepkleine stukje grond wordt nu ingesloten door een hoge aarden wal die de bezetters aan het opwerpen zijn. De Gazanen geloven dat ze uiteindelijk in één klap gebombardeerd zullen worden en dat de aarden wal de bloedspetters zo veel mogelijk moet tegenhouden. Ik ben bang dat ze gelijk krijgen.
Het is een mooie gedachte, dat we in de Vrije Ruimte grenzeloos met elkaar verbonden zijn. En ja, ik weet maar al te goed dat die Vrije Ruimte voor Zelfbeschikking een essentiële voorwaarde is om te kunnen overleven, als mens, als samenleving en als cultuur. Maar ik vraag me ook af: “Als de cultuur uiteindelijk alles overleeft, waarom zou je deze mensen, deze kinderen en hun ouders die nu in Gaza wonen, dan ook niet laten leven?”.
