De Alternatieve Nationale Dodenherdenking 4 mei vond vorig jaar – in 2025 – voor het eerst plaats in Den Haag. “Wat heeft herdenken voor zin, als we niet stilstaan bij een aanhoudende genocide?” Dat was de kernvraag waaruit een groep van acht rijksambtenaren en voormalige diplomaten in Den Haag ‘4 mei inclusief’ organiseerde. In 2026 gebeurt dat opnieuw. Tijdens die dodenherdenking wordt stilgestaan bij slachtoffers van oorlog, genocide, vervolging en onderdrukking waar de Nederlandse overheid door ‘toedoen of nalaten’ bij betrokken is.
“Velen van ons waren de afgelopen jaren ook betrokken bij de wekelijkse ambtenarenprotesten tegen het regeringsbeleid ten aanzien van de genocide in Gaza,” zo schrijven de organisatoren op de website van ‘4 mei inclusief’. Vorig jaar kwamen er 4000 mensen op af en circa 7000 zagen de herdenking online. Het programma start dit jaar weer om 19.00 uur. Er is een gebarentolk aanwezig en je kan de herdenking ook via een livestream volgen. Locatie: Lange Voorhout, Den Haag.
De huidige herdenking op de Dam “schuurt”, zo stelde medeorganisator Tessa Terpstra vorig jaar tegenover de NOS. “Voor ons is herdenken lessen trekken uit het verleden en stilstaan bij het huidige leed. Daar is te weinig ruimte voor op de Dam. De vertegenwoordigers daar zeggen ‘nooit meer’, maar negeren daarbij dat er al anderhalf jaar een genocide is in Gaza.”
De organisatoren willen “een meer verbindende en actuele herdenkingsceremonie” bieden die “in nagedachtenis van de verschrikkingen van de Tweede Wereld- en koloniale oorlogen, eerlijk leert van het verleden, verantwoordelijkheid van Nederland erkent voor oorlogsleed toen én oorlogsleed nu en solidariteit toont met het verdriet en de pijn van (levende) oorlogsslachtoffers.”
Herdenking koloniaal verleden
In dezelfde geest, maar minder toegespitst op de Nederlandse medeplichtigheid aan de genocide in Gaza, vindt in Amsterdam sinds 2021 de Nationale herdenking Nederlands koloniaal verleden plaats op 3 mei op de Dam. Waarom gebeurt dat juist op deze dag? “3 mei is bedoeld als een aanvulling op de al bestaande nationale herdenkingsdagen op 4 en 5 mei, die zijn gerelateerd aan de Tweede Wereldoorlog,” zo schrijven de organisatoren op hun website. “De start van de Nederlandse koloniale tijd vond voor de Tweede Wereldoorlog plaats. Wij vonden het op zijn plaats om deze periode van leed eerst te gedenken met respect en eerbied. Vervolgens kunnen op 4 mei, zoals gebruikelijk, de slachtoffers van onder meer de Tweede Wereldoorlog worden herdacht. Op 5 mei kan de bevrijding, voor ons allen en op gezamenlijke wijze worden gevierd.”
Het is op 3 mei vanaf 18.30 uur een interactieve herdenking, waarin traditionele helingsrituelen en diverse kunstvormen centraal staan, zoals spoken word, dans en zang. Deze kunstuitingen worden verzorgd door artiesten uit verschillende culturele gemeenschappen met een Nederlands koloniaal verleden. Er worden ook toespraken gehouden, de herdenking omvat een vlaggenceremonie en wordt afgesloten met twee minuten stilte om 20.00 uur. De herdenking is voor iedereen toegankelijk en kosteloos bij te wonen. Lees hier meer.
Concert rondom verzetsheld Titus Brandsma
Ook bijzonder is een concert rondom verzetsheld Titus Brandsma (1881-1942) op 3 mei in Zwolle. Titus Brandsma was een filosoof, priester, mysticus en journalist die zich openlijk verzette tegen het (opkomend) nazisme. Hij stierf in concentratiekamp Dachau, waar hij voor kampgenoten een grote morele en spirituele steun was. Nog altijd inspireert hij tot moed en medemenselijkheid, want hij bleef ondanks alles denken voorbíj het wij/zij-denken.
Filosoof en polarisatie-expert Bart Brandsma, familie van Titus Brandsma, denkt in een bijzonder concert over wat Titus Brandsma te zeggen heeft voor vandaag. Bart Brandsma zegt daarover: “De verbeelding die je met verhalen en muziek kan oproepen, sluit sterk aan bij wat Titus Brandsma wilde. Zachte krachten oproepen, zo sterk, dat daarmee gevoelens van machteloosheid het nakijken krijgen.”
Het Nationaal Symfonisch Kamerorkest en Noord Nederlands Kamerkoor brengen onder meer de indringende filmmuziek uit Schindler’s List en andere passende, toegankelijke muziek ten gehore. Ondertussen worden historische beelden van Titus Brandsma op schermen vertoond.
Het concert vindt plaats in de Dominicanenkerk in Zwolle op zondagmiddag 3 mei 16.00 uur, en is zo een passende voorbereiding op Dodenherdenking en Bevrijdingsdag. Kaarten à €15 zijn te koop op de website van de kerk en aan de deur.
Alisa Cuuna op 4 mei in Amsterdam
Tegelijk biedt ook het Nationaal Comite 4 en 5 mei activiteiten aan die de moeite van het bezoeken waard zijn. Zo spreekt actrice en theatermaakster Alisa Cuuna op 4 mei een getuigenis uit tijdens de Nationale Herdenking in De Nieuwe Kerk in Amsterdam. “Op deze dag sta ik stil bij alle slachtoffers van de Tweede Wereldoorlog,” zo schrijft zij op LinkedIn. “In het bijzonder herdenk ik de Roma- en Sinti-gemeenschap- mijn gemeenschap, die ik met trots en dankbaarheid in mijn hart draag. Hun stemmen mogen nooit verloren gaan. Juist door te blijven herdenken, geven we ze door aan nieuwe generaties – zodat zij erkend worden en hun verhalen blijven voortleven. Bedankt Nationaal Comité 4 & 5 mei voor de uitnodiging.”
Zij vertelde eerder in de voorstelling ‘Lieve Settela’ het verhaal van een negenjarig Sinti-meisje in de Tweede Wereldoorlog. Zelf heeft ze ook een ingrijpend verhaal, namelijk dat van een kind dat in asielzoekerscentra verbleef en ook een tijdje in de illegaliteit op straat leefde. In een indrukwekkend interview voor NieuwWij.nl door Maria Bouanani zegt ze: “Ik waardeer de normen, waarden en filosofie van zowel de bijbel als die van de koran. Voor mij maakt het dus niet uit of we het hebben over Allah, Jezus of God. Voor mij gaat het om Eén.”
Nationale Dodenherdenking was nooit onveranderlijk
De Nationale Dodenherdenking, waarvan het Comité 4 en 5 Mei de hoeder is, is nooit een onveranderlijke zaak geweest. Vanaf 1946 evolueerde de Dodenherdenking tot de vorm die het nu heeft. Gaandeweg zijn groepen slachtoffers die eerder niet in beeld waren, deel gaan uitmaken van de Nationale Herdenking. Dat overkwam Sinti en Roma, die actie voerden en zelf een herdenkingsmonument moesten oprichten. Dat overkwam ook communistische verzetsstrijders, die lange tijd waren uitgesloten. En ook vrouwelijke politieke gevangen hebben gestreden voor meer erkenning en grotere zichtbaarheid als specifieke slachtoffers van vervolging tijdens de Tweede Wereldoorlog.
Het is voor veel mensen een eye-opener dat het voor 1975 helemaal niet zo populair was om Joodse of Indische vervolgingsslachtoffers een specifieke plek te geven in de Dodenherdenking. Dat dit toen, veertig jaar na het einde van de Tweede Wereldoorlog, wel mogelijk werd, was een effect van het in werking treden van de Wet Uitkering Vervolgingsslachtoffers. Kortom, er zijn altijd categorieën vervolgden geweest, waarvan men het niet kies vond dat ze werden herdacht in de Nationale 4 Mei Herdenking. Het heeft geruime tijd geduurd voordat statenloze Joodse vervolgingsslachtoffers een volledige plaats kregen in die herdenking. Nog in 2011 werd het Memorandum van het Comité 4 en 5 Mei gewijzigd om zo uitdrukking te geven aan de specifieke situatie van Joden, Roma en Sinti (“vermoord”). Homoseksuele vervolgingsslachtoffers bleven toen buiten beschouwing.
In een kritische opinie schreef Chris de Ploeg eerder op NieuwWij.nl: “Uiteindelijk moet het Comité 4 en 5 mei denk ik een keuze maken: beperk de herdenking tot slachtoffers tijdens de Tweede Wereldoorlog, inclusief de oorspronkelijke bewoners van Nederlands-Indië. Of maak er een herdenking van voor alle oorlogsslachtoffers wereldwijd. Alles wat daartussenin zit, riekt naar racistische standaarden. En dat is het laatste waar 4 mei voor zou moeten staan.”
