Gertrudeke van der Maas: “Heb de aarde lief als jezelf”

Je vierde onlangs je 25-jarig jubileum als predikant – wat is het belangrijkste aan ontwikkeling dat je in die tijd hebt doorgemaakt?

“Mijn geloven is aardser en lichamelijker en tastbaarder geworden en minder eenzijdig een zaak van het denken. Hart en ziel, handen en voeten doen steeds meer mee, zoals het grote gebod in de Bijbel dat aanbeveelt: ‘Heb God lief met hart en ziel, met heel je verstand en al je kracht’.

Die verandering is merkbaar in mijn taalgebruik. Ik gebruik steeds minder abstracte theologische taal of ‘jargon’ en wat ik zeg, probeer ik altijd te toetsen aan het leven. Ik stel mezelf steeds een aantal vragen. Ten eerste: heb ik zelf doorleefd wat ik uitdraag? Oftewel: weet ik van binnenuit waarover ik spreek? Vervolgens: is het houdbaar wat ik uitdraag, ook als je in het leven met onrecht of tegenslag wordt geconfronteerd? En: is het verbonden met relevante vragen van deze tijd, persoonlijk en maatschappelijk?

Mijn persoonlijk geloof is steeds dieper doorleefd, zodat ik steeds meer van binnenuit spreek, in gewone, eenvoudige taal. Er is steeds minder zekerheid in een geloofssysteem buiten mijzelf nodig en dat gaat gelijk op met een groeiend vertrouwen in het geheim dat mijn leven draagt, en dat ik God noem. Hoe meer ik mij gedragen weet, hoe minder ik ‘zekerheden’ zoek.”

Waarom verruilde je het gemeentepredikantschap voor een functie als diaconaal ondernemer?

“Het was tijd om in ‘de buitendienst’ van de kerk te gaan werken na twintig jaar werken in ‘de binnendienst’. Voor mij is geloof en kerk altijd verbonden geweest met maatschappelijke betrokkenheid. De aandacht voor en betrokkenheid op kwetsbare mensen heeft altijd mijn hart gehad. Ik vind het een prachtige uitdaging om geloof handen en voeten te geven in de samenleving en daarbij oog te hebben voor de bezieling (of: het ‘waarom’) van kerkelijke inzet in de samenleving. Ik ben van nature gericht op verbinding maken over grenzen heen – tussen arm en rijk, hemel en aarde, wit en zwart, binnen en buiten de kerk… Verbinding ervaren en tot stand brengen maakt mij gelukkig.

Diaconie is vaak gericht op praktische zaken. Ik vind het belangrijk en een uitdaging om steeds weer de vraag te stellen naar het waarom van wat je als kerk in de samenleving doet. Dus wat je doet steeds verbinden met je inspiratiebronnen. Als gemeentepredikant doordacht ik hoe het geloof aansluit bij de vragen in de samenleving. Nu probeer ik ook de maatschappelijke inzet van de kerk te bevragen en inspireren vanuit de geloofsinspiratie.”

Wie en wat hoop je met je boekje AL DOENDE te bereiken?

“Wat ik probeer is in heel eenvoudige taal te spreken over wat voor mij de kern van geloven is en hoe onderdelen daarvan met elkaar samenhangen. Eigenlijk is het de neerslag van mijn eigen ontwikkeling die ik hierboven beschreef. Ik vind het een kunst om in niet-kerkelijke taal te spreken over de diepste vragen van het leven, die ik zelf vanuit mijn persoonlijke, christelijke, spiritualiteit heb doorleefd. Van daaruit hoop ik verbinding te maken met mensen met een diverse religieuze en spirituele achtergrond. En ik hoop taal aan te reiken aan mensen, die net als ik zoeken naar het verwoorden van wat hen bezielt in gewone taal.

Winny Bogaards maakte tekeningen voor het boekje, waar ze het volgende over schreef: ‘Ik ben niet meer verbonden aan een religie of overtuiging, heb ‘liefde en zachte krachten’ als leidraad en vind veel herkenning in dit mooie persoonlijke verhaal. … Het laat zien hoe we, volgens mij, bruggen over religies en overtuigingen kunnen slaan als we deze termen hanteren.’ Daar word ik blij van.”

Je schrijft een hoofdstuk over ‘Geloof en geweld’; waarom is dit een belangrijk thema? En wat wil je mensen op dit punt meegeven? 

“In mijn studietijd ontdekte ik dat geloofstaal erg gewelddadig kan zijn, ook bijbelse taal. Ik verdiepte me in anti-judaïstische (‘christelijke’) teksten, die leiden tot antisemitische daden. Het is voor mij zuiverend geweest het onheil in de christelijke leer te ontdekken, zodat ik niet naïef ben over de negatieve krachten in de eigen kerkelijke traditie.

Ik vind het heel belangrijk om als mens na te denken over de impact van je woorden. Heeft wat je zegt schadelijke, namelijk inhumane, consequenties voor anderen, of voor het leven op aarde? Dan kan het in mijn ogen het niet goed, niet van-God, zijn. Ook geloof ik dat als ik anderen schaad, ik dan zelf schade lijd aan mijn ziel. Zo probeer ik mijn eigen spreken altijd te toetsen op de consequenties ervan.

Vandaag de dag is het helaas erg actueel dat geloofstaal ingezet wordt als verantwoording of vergoelijking van geweld, van oorlogsmisdaden zelfs. Presidenten en ministers beroepen zich op de joodse, christelijke of islamitische traditie. Maar er is geen excuus in een geloofstraditie voor grensoverschrijdend gedrag van welke aard ook. Ik ben blij dat paus Leo zich daar zo helder tegen uitspreekt deze dagen.”

Een ezel op de cover ligt niet direct voor de hand voor een boek van een theoloog. Vanwaar die keuze?

“Op dit schilderij van Wouter Berns staat een ezel die een steen voor zich ziet. Het doet denken aan het spreekwoord dat een ezel zich in ’t gemeen niet tweemaal stoot aan dezelfde steen. Dat geeft een zeker lichtvoetigheid en zelfrelativering aan wat ik ‘al doende’ heb geleerd.

Tegelijk heeft de ezel ook inhoudelijk veel te zeggen: de ezel staat voor dienstbaarheid en eenvoud, maar ook voor koppigheid wanneer het nodig is. Soms moeten de hakken in het zand. Ik hoop een  beetje op zo’n ezel te lijken. In onze tijd waarin oorlogszuchtige mannen ‘hoog te paard’ ten strijde trekken, is de ezel ook een kritisch (bijbels) tegenbeeld. Niet voor niets is de ezel het voertuig van de zachtmoedige Jezus en de barmhartige Samaritaan. Daarmee is de ezel een toonbeeld van een ware diaken.”

Welke boodschap heb je voor mensen die zich zorgen maken over de toekomst van de kerk?

“Het heeft niet zoveel zin je zorgen te maken over de toekomst van de kerk. Zo’n vijftien jaar geleden voelde ik die zorg heel sterk. Maar ik heb het toen losgelaten omdat ik me realiseerde: ik hoef geen kerk te redden, dat kan ik natuurlijk ook helemaal niet … Als ik dat wel probeer, geeft dat vooral een krampachtige houding en raak ik ontmoedigd. Dat put uit en brengt niets goed.

Ik kan alleen maar proberen vanuit geloofsinspiratie te leven en die bezieling met anderen te delen en van daaruit samen te doen wat goed en nodig en mogelijk is. En daarnaast: ik maak me vooral grote zorgen over andere vraagstukken: het grove geweld in de wereld, het verlies van biodiversiteit en de impact van klimaatverandering, het leven in grote welvaart die ten koste gaat van de armen van vandaag en de generaties van morgen … Er is zoveel pijn en onrecht en lijden. Dat verminderen waar je kunt, en zelf proberen anderen en de aarde geen schade toe te brengen, is wat ik als mijn taak zie.

En als je dat vanuit geloofsgemeenschappen samen kunt doen, geïnspireerd door het bijbelse visioen van het koninkrijk van God, dan is dat denk ik ook de beste manier om te werken aan een geloofwaardige kerk van de toekomst.”

Wil je ter afsluiting nog wat meegeven?

“Toen ik als predikant begon was de kern van mijn boodschap ‘ieder mens is kostbaar in Gods ogen’. Dat is voor mij nog onverminderd van waarde. Gaandeweg ben ik ook mezelf gaan ervaren als een door God geliefd mens. Dat is mijn anker, mijn fundament. En ik weet dat ieder ander even kostbaar is als ik. Daar probeer ik uit te leven. Dan zijn we weer terug bij het grote gebod: heb je medemens lief als jezelf. In deze tijd zou ik nog iets aan dat grote gebod willen toevoegen: heb de aarde lief als jezelf. Het is de hoogste tijd om onze blik echt te verruimen. Mijn credo in de kern is daarom nu: ‘Heb het leven lief als jezelf’. En daarmee bedoel ik: Heb lief, de Eeuwige, de Bron van het leven, jezelf en je medemens, en alles wat leeft. Want alle leven is met elkaar verbonden.”