Het boek 25 Eeuwen Theologie is een omvangrijk werk geworden van meer dan 700 pagina’s. Waar ben je het meest trots op?

Marcel Poorthuis: “Ik ben het meest trots op de kleurige rijkdom van de theologie zelf! We hebben ons net wijd uitgegooid; Plato, pre-Socraten, joodse denkers, christelijke theologen, moslimgeleerden, en op één of andere manier buigen zij zich alleen over het mysterie van het leven en zijn zo ook (virtueel) met elkaar in gesprek.

Ook staan er in 25 Eeuwen Theologie onopvallende pareltjes, die je echt als een parelduiker moet zoeken. Zo is er Shaltut, bij leven rector van de Al-Azhar-universiteit in Caïro. Hij pleit voor verdraagzaamheid tussen sjiieten en soennieten. Uitermate actueel als je bedenkt dat Trump in Saoedi-Arabië (soennitisch) even en passant Iran (sjiitisch) als aartsvijand wegzet!”

Hoe is de betekenis van het woord ‘theologie’ op hoofdlijnen veranderd in de loop der jaren, of beter gezegd, eeuwen?

“We ontdekten gaandeweg dat theologie een christelijk perspectief verraadt dat volkomen legitiem is, maar niet per se ook voor jodendom en islam geldt. Jodendom, met name het orthodoxe, ziet de Thora-wet als primair, en feitelijk geldt dat ook voor veel islamitische denkers. We ontdekten dat je niet eenzijdig een categorie als ‘theologie’ op andere religies moet willen drukken.

Hetzelfde geldt voor de indeling van de geschiedenis: Renaissance is ons tijdperk na de Middeleeuwen, maar voor de islam is dat wellicht de 9e eeuw in Bagdad! Die zogenaamde ‘donkere Middeleeuwen’waren theologisch gezien trouwens niet zo donker!

Wat kunnen theologen betekenen in een samenleving waarin mediaberichtgeving dominant is?

“Mediaberichtgeving is onderhevig aan retoriek en schone schijn. Theologen zouden niet gewantrouwd moeten worden door de media, want ze zijn geëngageerd en op zoek naar wat achter de schone schijn zit. In Nederland is de allergie voor theologie onevenredig groot: dat komt omdat teveel mensen razendsnel afscheid hebben genomen van hun eigen religieuze opvoeding. Een gedeelte van de afkeer tegen de islam komt ook daardoor: ‘nu was ik er net van af, beginnen ze weer!'”

In Nederland is de allergie voor theologie onevenredig groot omdat teveel mensen razendsnel afscheid hebben genomen van hun religieuze opvoeding.

Kan theologie een antwoord bieden in maatschappelijke discussies over o.a. nationalisme, religieus extremisme en identiteit?

“Omdat onze samenleving religieus bijziend is geworden neemt de angst toe: elke gelovige lijkt potentieel  gevaarlijk. Theologen kunnen laten zien dat je heel goed onderscheid kunt maken tussen orthodoxie (traditionele religie) en fundamentalisme. Die twee hebben weinig met elkaar te maken: fundamentalisme houdt niet van interpretatie, ontkent die feitelijk, en verafschuwt verschillende meningen als bron voor geloof.

Maar traditionele religie zit vol met interpretatie! Denk maar aan allerhande commentaren op heilige Schriften (Bijbel, Thora, Koran),  wanden vol, waar een fundamentalist niets van moet hebben.  Zijn medium is het internet, zijn ideologie een reactie op de secularisatie en is met name een bedreiging voor mede-gelovigen, de vijand van binnen, die niet zo massief denkt als hij. ”

Door zo’n tijdspanne te kiezen vallen er onmiskenbaar invloedrijke theologen af. Is de selectie van behandelde theologen een persoonlijke geweest?

“Ergens moet je een keuze maken. We hebben gekozen voor een cultuurhistorische visie, waarin de meeste grote denkers een plek hebben gekregen. Daar waar er meerdere denkers een rol speelden hebben we een stroming behandeld.”

Is de theologie momenteel in beweging?

“De theologie is de laatste dertig jaar enorm in beweging. Feminisme, bevrijdingstheologie, interreligieuze theologie, theologie na Auschwitz, flikkertheologie, Aziatische theologie, black theology, radical orthodoxy, etc. Er zou dus nog een boek moeten komen, alleen over de laatste dertig jaar!”

Wat is de meerwaarde van theologie in een samenleving die verschuift van religie naar flexibele vormen van spiritualiteit?

“Theologie kan de ideologische kanten van die flexibele vormen van spiritualiteit laten zien, inclusief het misverstand dat theologie bevooroordeeld zou zijn jegens andere religies en New Age niet. Maar theologie kan ook laten zien dat religie altijd al elementen heeft opgenomen van andere religies. Zo laat ons boek paus Gregorius aan het woord die de Angelen (in Engeland) waardeert om hun gehechtheid aan “heidense” tempels en adviseert die niet te verwoesten, maar om te vormen tot kerken. Niet onbelangrijk in deze tijd van Taliban en IS.

Abelardus pleit voor strenge wetenschap en ziet in de kloosterspiritualiteit een achterhaalde vorm van theologie, Bernardus pleit voor spiritualiteit in verbinding met theologie. Abelardus baande de weg naar de universiteit, terwijl Bernardus’positie  óók relevant blijft!

25 Eeuwen Theologie-boek
25 Eeuwen Theologie

Maar ook is er het verhaal van die vos die drie ganzen tegelijk wil grijpen en met een bosje veren blijft zitten. De postmoderne gelovige? Spiritualiteit is in onze tijd veel meer vatbaar geworden voor “vraag en aanbod”, onderdeel van lifestyle en aangenaam leven. Theologie behoudt de weerbarstigheid die nodig is om mensen die dat echt willen aan het denken te zetten. Vergelijk het met snoepgoed versus een volkoren boterham.”

Welke nieuwe generatie theologen in déze eeuw spreken jou aan en waarom?

“De marxist Ernst Bloch en de theoloog Jürgen Moltmann zijn de laatsten in het boek. Ze debatteren over de toekomst als transcendente openheid, waarbij het bestaande, de status quo, niet angstvallig bewaard moet worden, maar veeleer als afgoderij en verstarring verschijnt. De hoop is de meest vergeten en meest fundamentele dynamiek van de religie, maar ook van politiek en business, heel iets anders dan extrapolatie van het heden of prognoses op basis van jaarverslagen. Het rijk van God is geen verleden tijd, maar een wenkende toekomst, een appèl tot ons gericht en dat mede door ons tot messiaanse werkelijkheid kan worden. Dat spreekt me aan!”

Boekgegevens:
Larens ten Kate & Marcel Poorthuis (redactie), 25 Eeuwen Theologie.
Uitgeverij Boom Filosofie, Amsterdam 2017.
ISBN 9789461059307, 740 bladzijden.

Marcel Poorthuis

Marcel Poorthuis

Hoogleraar Interreligieuze Dialoog

Marcel J.H.M. Poorthuis (1955, Hilversum) studeerde theologie aan de Katholieke Theologische Universiteit (KTU) te Utrecht en muziek aan …
Profiel-pagina
Enis-DNW (2)

Enis Odaci

Zakelijk leider en Programmaleider Communicatie

Als Zakelijker leider en als Programmaleider Communicatie liggen zijn hoofdtaken op het gebied van het doorontwikkelen van de organisatie …
Profiel-pagina
Al 17 reacties — praat mee.