“In elk mens huist een dader én een oplosser”

Alette Smeulers werd in 29 april 1967 geboren in de stad Luxemburg in het gelijknamige hertogdom. Haar Nederlandse ouders hadden als kind de oorlog meegemaakt en wilden meebouwen aan een nieuw Europa. Beiden zijn inmiddels negentigers. Alette heeft twee oudere zussen. “Mijn ouders gaven les aan de Europese School. Ik zat in de Nederlandse sectie. Je kreeg de meeste vakken in je eigen taal, maar aardrijkskunde en geschiedenis volgde je in het Engels met anderstaligen.”

“Het fijne van de Europese school was dat je er de kleuter-, lagere én middelbare school volgde, met dezelfde kinderen. Er bestond geen verschil tussen mavo, havo en vwo, maar je koos wel je eigen vakkenpakket. Ik ging als kind dagelijks met andere nationaliteiten om. Zo leerde ik Frans en Duits en vooral goed Engels spreken. Ik onderhoud nog steeds contacten met schoolgenoten van toen. Mijn mens-zijn is sterk beïnvloed door mijn internationaal georiënteerde jeugd.”

“Ik heb geleerd flexibel te zijn en ik ontwikkelde al jong een grote openheid naar de wereld toe. Ik herinner me nog dat op de lagere school een Italiaanse medeleerling kwam collecteren. Er was een aardbeving geweest in zijn thuisdorp. Had ik in Nederland gewoond, dan zou ik waarschijnlijk gedacht hebben: oké, vreselijk. En weer door. Nu realiseerde ik me dat zijn familie in dat dorp woonde.” Als kind ondervond Smeulers wel dat de gewoontes bij mensen met een andere nationaliteit kunnen verschillen van de Nederlandse.

“Als we bij mensen op bezoek gingen, dan moest je altijd bedenken welke nationaliteit ze hadden. Kwam je om acht uur ’s avonds bij Nederlanders, dan gingen die ervan uit dat je had gegeten. Bij Fransen kreeg je om die tijd juist nog wel te eten. Mijn ouders hebben wel meegemaakt dat ze bij mensen kwamen en dan nog een keer moesten eten terwijl ze dat thuis al hadden gedaan. Een andere keer kwamen ze ergens aan met een lege maag en kregen ze alleen een rondleiding in de keuken, maar eten ho maar…”

Smeulers groeide op in een ruimdenkend progressief gezin. “Ik heb een Nederlands paspoort maar ik beschouw mezelf als Europeaan.” Het Europese gedachtegoed, gekenmerkt door bereidheid tot samenwerking en tolerantie, was thuis heel belangrijk. Maar als oud-voetballer en fanatieke sportfan is Alette, als het om sport gaat, wel altijd voor Nederland. Smeulers woonde tot haar achttiende in Luxemburg. Ze wilde aanvankelijk journalist worden maar koos voor een opleiding tot gymleraar bij de Academie voor Lichamelijke Opvoeding (ALO) in Groningen.

“Waarom Groningen? Mijn opa en oma woonden in Assen. Ik ging daar vaak op vakantie, dus ik kende het Noorden goed.” Na de ALO wilde Smeulers meer. “Gymles geven was leuk maar het was toch een vrij beperkte wereld. Ik ben toen in Brussel politieke wetenschappen gaan studeren.” Aanleiding voor die keuze was Smeulers’ fascinatie voor internationale misdrijven. “Als kind vroeg ik me al af: waarom doen mensen vreselijke dingen? Ik dacht: niemand wil toch de slechterik zijn?”

“Een docent gaf me het boekje Oorlog en Vrede van J. K de Vree. Na het lezen ervan realiseerde ik me dat ik met de vragen die ik had wetenschap kon bedrijven. Ik wilde alles weten over oorlogen en uitvoerders van genocides. In Brussel volgde ik een opleiding van vier jaar tot licentiaat. Dat is een Belgische titel, vergelijkbaar met een masterdiploma in Nederland. Mijn scriptie over ‘daders’ had ik in het derde jaar al af. Ik ben ook als onderdeel van mijn studie een jaar naar Engeland geweest.”

Ook het boek Niets en zo zij het van de Italiaanse journaliste Oriana Fallaci was voor de jonge Smeulers een eyeopener. “Zij was in de Vietnamoorlog op pad gegaan met een Amerikaanse eenheid. Ze beschrijft de afschuwelijke dingen die die soldaten deden.” Het derde boek dat een grote rol speelde in Smeulers’ ontwikkeling was Nazi-dokters van de Amerikaanse psychiater en schrijver Robert Jay Lifton. “Hij vroeg zich af hoe artsen, die de ‘Eed van Hippocrates’ hebben afgelegd, kunnen meewerken aan genocide.”

Smeulers promoveerde bij Universiteit Maastricht op een juridisch proefschrift. “Ik heb geen rechten gestudeerd, maar ik ben wel expert geworden op het gebied van internationaal (straf)recht en mensenrechten.” Alette werkte als docent in Maastricht en zette als universitair hoofddocent bij de Vrije Universiteit in Amsterdam een onderzoekslijn op over supranationale criminologie oftewel de criminologie van de internationale misdrijven: genocide, misdaden tegen de menselijkheid en oorlogsmisdrijven.

Na de VU werkte Smeulers bij de universiteit in Tilburg. Daar werd ze benoemd tot hoogleraar. Sinds 2016 is zij hoogleraar aan de Rijksuniversiteit Groningen (RUG). Met haar partner kreeg Smeulers een nu 26 jaar oude tweeling: Nicola en Gianni. Met haar zoon Nicola, die journalistiek en psychologie studeerde, maakt Alette de veelbeluisterde podcast ‘Terribly and terrifyingly normal’. De titel is afgeleid van de Engelse versie van Smeulers’ standaardwerk over ‘daders’ Angstaanjagend normaal (2025, Alfabet).

“Mijn boek is actueler dan ik zou willen. Kijk maar naar wat Netanyahu doet. Hij is een dader maar zegt voortdurend: wij zijn de slachtoffers. Israël heeft een legitiem belang om gevrijwaard te blijven van terroristische aanslagen maar de middelen die het regime inzet zijn volgens internationaal recht veel te omvangrijk en ze werken averechts. Natuurlijk was de vreselijke aanslag van Hamas op 7 oktober ook in strijd met het internationaal recht, maar de Palestijnen wordt al sinds 1947 onrecht aangedaan.”

“Toch blijft Netanyahu zichzelf beschouwen als een goed mens die de wereld beter wil maken. Hij ziet de strijd met de Palestijnen als een gevecht tussen goed en kwaad. Ik zie die notie steeds in mijn onderzoek terugkeren. De nazi’s en de soldaten van IS wilden de wereld ook beter maken. Maar al die daders doen dat op basis van hún beeld van een betere wereld en sluiten mensen uit die een ander beeld hebben van wat een betere wereld is.”

“In dat uitsluitende denken zit vaak ook een religieus element. Daarom steunen veel christen-zionisten Israël. Dat doen ook Donald Trump en de christenen om hem heen. Maar het gaat altijd mis als je, zoals zij doen, denkt in ‘wij zijn goed’ en ‘zij zijn slecht’. Netanyahu zegt dat alle Palestijnen fout zijn. Zelfs baby’s. Hij noemt hen menselijke beesten. Iedere Palestijn is volgens Netanyahu schuldig aan wat een paar Hamasstrijders hebben gedaan. En als je kritiek hebt op de regering van Israël dan ben je een antisemiet.”

“Netanyahu maakt het probleem alleen maar groter. Hij creëert een gigantische voedingsbodem voor haat tegen Israël – en tegen Joden in het algemeen. Gelukkig distantiëren velen van hen zich van de huidige Israëlische politiek. Maar inmiddels zijn er wel ruim zeventigduizend Palestijnen gedood. Hun nabestaanden zijn voor het leven getraumatiseerd. Dat zijn de Hamasstrijders van straks. Je kunt het vergelijken met het trauma van de Tweede Wereldoorlog bij mensen die die oorlog niet hebben meegemaakt.”

“Zo’n trauma werkt nog generaties lang door. Dat geldt ook voor de Palestijnse kinderen. Hun land ligt in puin. Ze zijn alles verloren. En we laten het gebeuren. Het neokoloniale Westen is zo hypocriet. Tegen de annexatie van Groenland zeiden we nee. Maar bij de ontvoering van Maduro door Trump in Venezuela zeiden we niets. Het Westen zwijgt ook over de massamoord in Gaza – en dat vind ik verschrikkelijk. De essentie van genocide is dat je een bevolkingsgroep het leven ontzegt of onmogelijk maakt. Dat is precies wat er gebeurt.”

Toen Smeulers ging studeren, was de Holocaust de best gedocumenteerde genocide. De misdaden van het naziregime intrigeerden haar. “Dat gold ook voor het apartheidsregime in Zuid-Afrika, de Vietnamoorlog, de strijd tussen Hutu’s en Tutsi’s in Rwanda en het geweld in Argentinië. Mijn eerste vraag in mijn onderzoek naar oorlogssituaties, autoritaire regimes en martelpraktijken was: wat zijn dit voor mensen? Het antwoord: de meeste daders zijn gewone mensen.”

“Kunnen gewone mensen vreselijke dingen doen? Kan ieder mens dader worden? Het antwoord is ja. Daders zeggen vaak: ik volgde alleen maar bevelen op. Ik deed het omdat de groep het deed. Ik volgde de leider. Zo reageren gewone mensen onder bepaalde omstandigheden. Dat kan iedereen overkomen. Mensen transformeren niet tot dader omdat ze slecht zijn maar omdat ze zwak zijn. Ze ontwikkelen een tunnelvisie, volgen leiders kritiekloos en schakelen hun empathie uit.”

“Een hoogleraar met wie ik in mijn studie samenwerkte zei: iedereen kan dader worden, behalve mensen die geen bloed kunnen zien – en dat kan ik niet. Dat vond ik zo’n laffe conclusie. Ik besefte toen: als iedereen dader kan worden, dan kan ik dat zelf ook. Dat wilde ik per se onderzoeken om tot een wetenschappelijke conclusie te komen. Het voorbeeld van de hoogleraar was een schrikbeeld voor mij.”

“Wat daders doen, is de ander buitensluiten uit hun morele menselijkheid. Als je de ander kunt demoniseren en dehumaniseren dan hoef je geen empathie meer voor die medemens te voelen. Daders schakelen hun empathie selectief uit. Bij hun partner, vrienden of kinderen doen ze het niet. Als ze naar hun ‘werk’ gaan, laten ze hun empathie thuis. Ze stappen in een andere rol. Hitler deed monsterlijke dingen maar kon heel lief zijn voor zijn hond…”

“Ik heb bij mezelf getest of ik mijn empathie kon uitschakelen. Dat is me een fractie van een seconde gelukt. Ik voelde heel even niets voor andere mensen. Dat was beangstigend maar zeer belangrijk voor mijn wetenschappelijke werk. Je empathie tijdelijk uitschakelen kan soms overigens wel noodzakelijk zijn. Iedereen kan het leren. Een arts mag niet emotioneel instorten als hij een gewond kind moet redden.”

“Met het functioneel uitschakelen van je empathie kun je een mensenleven redden. Na de operatie moet de arts natuurlijk wel empathisch zijn richting het kind en diens ouders.” Bij ‘daders’ ligt het anders. “Ze rechtvaardigen wat ze doen door de werkelijkheid te verdraaien. Ze geven er een andere betekenis aan. Zo kunnen ze hun geweten sussen. Ieder mens heeft een grote mentale breincapaciteit om dat te doen.”

“Daders zien zichzelf altijd als het slachtoffer. Ze zeggen: ik doe misschien dingen die jullie niet snappen, maar die moeten wel gebeuren om de wereld te verbeteren. Gewone mensen die verschrikkelijke dingen zien op televisie, distantiëren zich doorgaans van de daad én de dader. Ik kan nooit zo’n dader zijn, denken ze. De dader, dat is een ander. Maar dat klopt niet. Daarom vind ik dat Rutger Bregman in zijn boek De meeste mensen deugen een gevaarlijke suggestie wekt.”

“Sommige mensen deugen echt niet en worden daarom dader. Maar we kunnen echt allemaal dader worden als we niet meer kritisch reflecteren. Als je vindt dat je bij het beter maken van de wereld de ander onschadelijk mag maken, dan is het hek van de dam. Daders zien zichzelf niet als daders. En ze kunnen ongehinderd hun gang gaan als omstanders niet ingrijpen. Dan denkt zo’n dader: ze steunen mij – of ik kan met mijn acties wegkomen.”

“Het niet reageren als omstander versterkt de dader en demotiveert het slachtoffer. Omstanders die niet ingrijpen, steunen de dader. De dader denkt dan namelijk dat de omstander zijn gedrag goedkeurt. Dat zien we volop gebeuren in de maatschappij en de politiek. Zwijgende omstanders zijn niet neutraal en de vraag is of je dan nog wel kunt spreken van omstanders. Daders zijn niet alleen de mensen die fysiek geweld gebruiken.”

“Je bent ook dader als je een medeplichtige omstander bent die de acties van de dader goedpraat – of wegkijkt. We zijn in Nederland allemaal ‘dader’ omdat onze politieke vertegenwoordigers te weinig doen tegen het genocidale geweld van Israël. Ongewild zijn wij daar collectief medeverantwoordelijk voor. Wij zijn onderdeel van een systeem dat niets doet. Je kunt binnen je eigen mogelijkheden zoveel mogelijk doen, maar dat heeft in dit geval onvoldoende resultaat. Onze regering laat het erbij zitten. Maar wij kunnen wel invloed uitoefenen.”

“De massale Rode Lijndemonstraties hebben het debat gekanteld. Opeens mocht wat Israël doet wél genocide heten. Daarvoor mocht je dat woord niet gebruiken omdat ‘de rechter zich er nog niet over had uitgesproken’. Netanyahu mag je natuurlijk pas strafrechtelijk veroordelen na een proces, maar je kunt best nu al zeggen dat het in Gaza om genocide gaat. Als groep of individu je stem verheffen, dat kan echt effect hebben.”

“Neem Hongarije. Viktor Orbán had er een autoritaire staat van gemaakt, maar uiteindelijk wist de bevolking het tij te keren. Als individu voel je je misschien hulpeloos. Daarom moeten we samen optrekken. In Hongarije deden ze dat door corruptiesafari’s te organiseren. Mensen gingen dan vanaf een ladder bij de huizen van de rijken in de tuin kijken. Ze zagen hoe de rijken leefden, met exotische beesten als huisdier. Zo werd de corrupte elite ontmaskerd.”

“Het is wel zo dat hoe extremistischer de leider is, hoe moeilijker je hem weg krijgt. Maar soms lukt het. Kijk maar naar Syrië. Dictator Bashar al-Assad werd verslagen. Er waren al scheurtjes in zijn schrikbewind ontstaan door eerder verzet dat toen nog hardhandig werd neergeslagen. De haarscheurtjes zag je niet tot het moment kwam dat een klein stootje genoeg bleek te zijn om het hele autoritaire systeem te laten instorten. Het leger zei: we schieten niet langer op onze burgers. Zo’n draai zou de Nationale Garde in Iran ook kunnen maken.”

Hoewel de situatie in Amerika volgens Smeulers beroerd is, verwacht ze op korte termijn geen regime change. Trump zit nog te stevig in het zadel. “Hij blijft voorlopig nog wel een probleem omdat hij het product is van een samenleving waarin de democratie al lang wordt ondermijnd door het wij-zij denken van Republikeinen en Democraten. Het begon al na de Tweede Wereldoorlog met de red scare, de angst voor het communisme. Iedereen die maar iets naar links neigde, was een vijand.”

“Democratie staat of valt bij de gratie van tolerantie en begrip voor elkaar. Partijen mogen verschillende opvattingen hebben en het is de kiezer die bepaalt wie er aan de macht komt, maar je moet altijd tolerant blijven. De polarisatie in de VS was een prima voedingsbodem voor een figuur als Trump. De tweedeling werd al eerder versterkt door de traditionele media en dat gebeurt nu ook door de sociale media. Ze presenteren een alternatieve realiteit met complotdenkers en een AI-nepwerkelijkheid.”

“Mensen raken zo het zicht op de echte wereld kwijt. Trump spint daar garen bij. Het is een destructieve dader (zie ook kader onderaan). Hij doet verschrikkelijke dingen en de ondermijning van de democratie komt door hem in een stroomversnelling. Hij ziet zichzelf als de meest briljante man ooit. Hij heeft een extreem narcistische persoonlijkheid en een opgeblazen beeld van zichzelf. En wie niet ziet hoe goed hij is, krijgt te horen dat hij of zij aan ‘onrechtvaardige ontkenning’ doet. Zo maakt hij zichzelf tot slachtoffer.”

“De Amerikaanse regering rolt het draaiboek fascisme uit. Trump wil niks weten van checks en balances. Hij ‘zuivert’ de Republikeinse partij en het ambtenarenapparaat. Hij heeft al de nodige controle over de gerechtelijke macht. Hij valt het Internationale Strafhof en individuele rechters aan. Dat doet hij met alle organisaties en instellingen die hem in de weg lopen. Toch moeten we niet passief en wanhopig worden. En we moeten zeker niet denken: we zitten in een overgangsperiode, het komt vanzelf wel goed.”

Belanden we door de acties van Trump en consorten in een Derde Wereldoorlog? ”Dat kan, maar het kan ook een andere kant opgaan. Voorspellen is lastig, maar het risico op een Derde Wereldoorlog bestaat zeker. Trump is vooral een enorme narcist die erkenning wil. Hij heeft geen ideologie. De mensen om hem heen en achter hem – en natuurlijk Netanyahu en Poetin – hebben veel invloed op hem. Je weet nooit wat Trump gaat doen.”

“Hij is zeer beïnvloedbaar zolang het in zijn eigen belang is. Hij laat mensen ook zomaar weer keihard vallen. Hij denkt zoals de laatste persoon denkt die hij heeft gesproken. Trump zal er alles doen om de midterms niet te verliezen. Hij wil het liefst de democratie helemaal afschaffen. Daarom is hij met gerrymandering bezig om kiesdistricten in zijn voordeel te veranderen. Hij wil de eeuwige president worden.”

Zie je parallellen met de jaren dertig van de vorige eeuw? “Trump heeft niet, zoals Hitler, zes miljoen Joden vermoord, maar je kunt het regime van Hitler in de beginjaren zeker vergelijken met het regime van Trump nu. Ik zie enorme parallellen. Of Trump zijn zin krijgt, hangt er vanaf hoe recht mensen hun rug houden en of de mensen die hij aanvalt gesteund worden. Universiteiten en advocatenkantoren zouden solidair moeten zijn met hun concurrenten en de rijen moeten sluiten.”

“We moeten als mensheid actief onze toekomst vormgeven. Want er gaat natuurlijk heel veel niet goed met al die strong men en hun extremisme en met de conservatieve manosphere-mannen die de vrouwenrechten willen terugdraaien. Die zeggen dat vrouwen terug moeten naar het aanrecht en niks te zoeken hebben op de werkvloer. We zullen actie moeten ondernemen om ook dit tij te keren, met zo groot mogelijke groepen.”

Zien we in Nederland ‘daderschap’ van extreemrechtse relschoppers bij de azc-rellen? “Zeker, maar je moet oppassen met hen tuig te noemen. Blijf onder alle omstandigheden mensen als mensen zien. Ook als ze extreme dingen doen. Beoordeel mensen op wat ze doen en niet op wie ze zijn. Je moet geen verantwoordelijkheid op hele groepen afschuiven zoals Israël met de Palestijnen doet.”

“Je kunt het gedrag van relschoppers keihard afkeuren en hen straffen, maar kijk vooral ook naar de onderliggende oorzaken. Neem de voedingsbodem voor extreemrechts weg. Mensen die heel ver zijn geradicaliseerd, die haal je niet meer terug. Maar bij anderen lukt het nog wel als je hun problemen echt oplost. Zo kun je de middengroep die zich aantrokken voelt tot populisten nog bereiken. Mensen zien vaak nog wel dat hun favoriete populist niet dé oplossing biedt. Hier ligt ook een taak voor de onafhankelijke media en factcheckers.”

“En je moet een rem zetten op sociale media. Zit niet alleen op je telefoon en in je eigen bubbel, anders beland je in echokamers waarin alles wat jij denkt, wordt versterkt. Als je gaat denken dat iedereen zo denkt als jij, dan raak je het contact met de gewone wereld kwijt. We hebben hierin allemaal een verantwoordelijkheid én een mogelijkheid om er iets aan te doen. Blijf in gesprek met elkaar en respecteer wetenschappelijk bewijs.”

“Ik bestudeer genocide al dertig jaar als wetenschapper. Toch reageren mensen op de socials met ‘deze mevrouw heeft ook maar een mening’. Alles wordt teruggebracht tot ‘maar een mening’, ook in talkshows. Je moet niet aan artiesten of sportjournalisten vragen of wat Israël doet een genocide is. Het doet er niet toe wat zij vinden. Je moet de vraag aan experts voorleggen. De kroegpraat die je bijvoorbeeld in VI hoort, is zorgwekkend. Zulke cafépraat werkt averechts. Omroepen kunnen er misschien mee scoren, maar je maakt de wereld er niet beter mee.”