Net als Nederland is ook Zweden sterk geseculariseerd. Verdient de kerk nog een plek in het publieke leven?

“Er is nog altijd veel aandacht voor religie in het publieke debat of in de media. Maar ik denk wel dat er een probleem is met de manier waarop religie wordt weergegeven. Er is een onevenredige focus op de gewelddadige en repressieve uitingen van religie, terwijl je zelden leest over de vredesinspanningen die geïnspireerd zijn door religie of het stilzwijgende, geduldige en vaak onbeloonde liefdadigheidswerk dat wordt uitgevoerd door religieus gemotiveerde mensen.

Ook wordt de islam in de westerse media vaak stereotiep en ongunstig weergegeven, terwijl het christendom en meestal ook het jodendom en het boeddhisme sympathiek worden neergezet. Islamitische praktijken en overtuigingen, zoals het openbare gebed of de voorkeur om de hand op het hart te leggen in plaats van de hand te schudden bij het begroeten van een collega van het andere geslacht, worden bijvoorbeeld vaak als problematisch afgeschilderd, terwijl overgeleverde christelijke praktijken en overtuigingen gewoon als vanzelfsprekend worden beschouwd.

Daarnaast denk ik dat het belangrijk is om vandaag de dag kritisch om te gaan met religie. Als wetenschappers, maar ook als journalisten, leraren en politici, hebben we behoefte aan een veel genuanceerder en doordacht gesprek over religie, inclusief de manieren waarop ‘religie’ of ‘religieus’ soms functioneren als uitsluitende of stigmatiserende categorieën.

Toen ik opgroeide in de jaren zeventig en tachtig was er een heel sterk gevoel dat religie tot het verleden behoorde en dat we nu gestaag voortschreden naar een rationele en seculiere toekomst. Dat is de kijk op religie waarmee ik als kind op school te maken kreeg. Omdat ik uit een behoorlijk seculier gezin kwam waar we niet veel over religie spraken, heb ik nooit echt vraagtekens gezet bij het onderwijs dat ik kreeg. Pas later, toen ik begin jaren negentig naar de universiteit ging, zag ik dat rationaliteit in onze samenleving voorop staat en dat zoiets als religie subtiel werd onderdrukt.

Het bleek dat je je in een mijnenveld begaf als je theologie studeerde en ik ontdekte al snel dat alleen al het feit dat je religie bestudeerde je verdacht maakte, alsof de veronderstelde irrationaliteit van het studieobject jouw kritische oordeel onvermijdelijk zou besmetten.

Een lastig gegeven, omdat ik meen dat de huidige werkelijkheid niet begrepen kan worden zonder besef en kennis van religie. Sowieso omdat religie onze cultuur en traditie heeft bepaald. Ik ben ervan overtuigd dat we onszelf veel beter begrijpen als we kijken naar de diepe geschiedenis van de ideeën die ons hebben gemaakt tot wie we zijn, zowel in positieve als in negatieve zin.”

Welke rol kan de kerk dan nog in de huidige tijd spelen?

“We hebben ons lang laten leiden door een sterke focus op de rationaliteit, maar die benadrukte wat ons scheidt in plaats van wat ons als mensen verenigt. Van de weeromstuit is het een van de grote uitdagingen van onze tijd om het idee van een gedeelde wereld opnieuw te articuleren, inclusief de opvatting dat er fundamentele menselijke ervaringen zijn die herkenbaar zijn over culturele en taalkundige grenzen heen.

Dat moet je niet opvatten als een pleidooi voor de terugkeer naar een naïef universalisme. Maar in een tijd waarin noties van identiteit en culturele eigenheid steeds meer door rechts nationalisme worden toegeëigend, moeten zowel christelijke theologen als kerken voorzichtig zijn met een retoriek die de bijzonderheid en eigenheid van de christelijke gemeenschap te sterk benadrukt – vooral omdat veel nationalistische bewegingen vandaag de dag zelf actief aanspraak maken op de christelijke traditie met de bedoeling van uitsluiting.”

Dus er ligt een belangrijke taak voor de kerk en theologie?

“Natuurlijk heeft de kerk – als de meest voor de hand liggende belichaming en manifestatie van het christelijk geloof – een cruciale rol te spelen voor de theologie en de bredere cultuur. De Duitse theoloog Werner Jeanrond benadrukte altijd dat er überhaupt nooit theologie zou zijn geweest als er niet altijd al een belichaamde praktijk was van mensen die beweren iets te hebben ervaren van de goddelijke werkelijkheid waarop de theologie volgens haar roeping reflecteert.

Ik denk dat dit een goed punt is en het is voor mij altijd duidelijk geweest dat de theologie een constructieve, kritische interactie met de kerk moet hebben.

Tegelijk moeten we erkennen dat het christendom vandaag de dag veel verder reikt dan de kerk en praktiserende christenen in de gebruikelijke zin van het woord.

Ten derde heb je – ingeklemd tussen deze verschillende tendensen – veel gewone mensen die misschien niet christelijk zijn in die zin dat ze de geloofsbelijdenissen en dogma’s van de kerk volledig omarmen, maar die desondanks lid zijn van een kerk en misschien bepaalde aspecten van het christendom omarmen, terwijl ze zich van andere vervreemd voelen. Je zult bijvoorbeeld mensen vinden die vast in God geloven, maar de leer van de drie-eenheid obscuur vinden, terwijl anderen misschien de christelijke naasten-ethiek omarmen, maar ideeën over de erfzonde of predestinatie afwijzen.

Hoewel ik dus denk dat de theologie duidelijk nadruk moet leggen op de kerk, moet ze zich ook verhouden tot deze bredere culturele ontwikkelingen, want ik geloof dat academische theologie een sleutelrol moet spelen in het bieden van een ‘culturele hermeneutiek’ die ons kan helpen om op een verantwoorde manier door deze uitdagingen heen te navigeren.”

Bekijk de video

Bron: youtu.be

Voor meer informatie over de lezing en aanmelden kijk op de website van de Vrijzinnige Lezing.

rick-benjamins-2

Rick Benjamins

Hoogleraar vrijzinnige theologie

Rick Benjamins (1964) is hoogleraar vrijzinnige theologie. Zijn voornaamste interesse gaat uit naar liberale theologie en postmodernisme. …
Profiel-pagina
Nog geen reactie — begin het gesprek.