Coen en ik ontmoeten elkaar in de buurt van zijn woonplaats in een cafétuin toepasselijk genaamd de Groene Hemel. Als grote stadbewoner is het heerlijk om in een oase van rust te komen, klaar voor ons gesprek. Coen en ik kennen elkaar nu ruim tien jaar vanuit het Breed Interreligieus Amsterdam-Oost. Hij liet daarbij altijd een sterke interesse zien voor de dialoog. Hoe komt dat eigenlijk?
“Mijn belangrijkste drijfveer is, denk ik, het verlangen mensen met mensen te verbinden. Toen ik tot 1985 de opleiding theologie deed, kreeg ik les van de bekende rabbijn Yehuda Ashkenazy. Hij was Holocaust-overlevende en een zeer diepvoelend mens. Hij gaf op een zeer inspirerende manier les over het jodendom en andere godsdiensten. Een van de belangrijkste boodschappen van hem was: begin eerst bij je eigen traditie en leer dan van daaruit verder. Zijn idee was dat als je elkaar en elkaars traditie beter leerde begrijpen, je de wereld een stukje mooier maakte: Tikkoen Olam. Ik houd mij daaraan. Samen, door interesse te hebben in elkaar, door verbinding te zoeken en polarisatie uit de weg te gaan, maak je de wereld een stukje beter. Zonder je eigen basis te verloochenen.
Tijdens de studie theologie worstelde ik met wat ik wilde met mijn leven. Ik realiseerde mij dat ik niet voor mijzelf studeerde maar dat ik als pastoraal werker ook representant van het instituut kerk zou zijn. Wilde ik dat wel? Langzaam ben ik daar ingegroeid. Ik werkte toen in een parochie in Hilversum. Het deed me goed samen met de parochianen op te trekken, een stukje gids in hun leven te mogen zijn. In 1995 heb ik mij diaken laten wijden. In de Rooms Katholieke Kerk betekent dat, dat je deel wordt van de hiërarchie en twee sacramenten mag toedienen, de doop en het inzegenen van een huwelijk. In feite was die wijding ook een afsluiting van mijn worsteling en kon de blik vooruit.
In 2014 ben ik gaan werken in de Heilige Martelaren van Gorcumkerk in Amsterdam Oost, tot mijn pensionering in 2018. Daar was het een stuk makkelijker om actief te worden in de interreligieuze dialoog. Na de moord op Theo van Gogh, midden in Oost, werd er het Breed Interreligieus Overleg opgericht. Synagoge, kerken en moskeeën werkten daar samen om een positieve samenleving te laten zien en zo te helpen de spanningen die ontstaan waren wat te verzachten.
Ongedocumenteerde asielzoekers
Via een leegstaande kerk in de buurt die gekraakt werd door ongedocumenteerde asielzoekers, raakte ik langzamerhand ook in die wereld betrokken. Om de problematiek van deze ongedocumenteerde asielzoekers onder de aandacht te brengen, zette een kleine groep sympathisanten in 2012 een provisorisch tentje in de tuin van de protestantse diaconie aan de Nieuwe Herengracht. Dit werd de ‘Wij zijn hier’ groep. Jarenlang was zij een luis in de pels van de Amsterdamse politiek. Op de achtergrond zochten mensen uit de voormalige kraakbeweging de kraakpanden uit, wanneer er weer ontruimd moest worden. December 2017 was het de 31ste keer dat ze moesten verhuizen. De ontruimingen volgden elkaar steeds sneller op totdat het in november 2019 voor het laatst gebeurde. Het ging om een groep van zo’n 150 ongedocumenteerde asielzoekers. Het wereldhuis was en is in die tijd al echt een redding, heel veel bewondering voor het werk wat zij deden en doen voor de asielzoekers. En de organisaties ‘Here to support’ en ‘Amsterdam City Rights’ zijn uit deze beweging voortgekomen.”
In 2019 richtten we team KerkBed op. De gedachte was via de kerken mensen te vinden die bereid waren een ongedocumenteerde enige tijd in huis te nemen zodat zij of hij op adem kon komen. Het team was klein, Rieta van Staalduine en Elske Scholte deden het meeste werk. Vanuit het Wereldhuis werkte Pablo Eppelin met hen mee. Team KerkBed kreeg enige naam maar vorig jaar zijn we er toch mee gestopt en hebben we een mooie periode afgesloten.”
Is het volgens jou ook de rol van de kerk, vanuit het oogpunt van Tikkoen Olam, om deze hulp te bieden?
“Natuurlijk. Het Oude Testament is de basis van de leer van Christus. ‘Heb uw naaste lief’ staat daar al in één van de eerste boeken. ‘Draag zorg voor de weduwe, de wees en de vreemdeling’ is als een refrein dat telkens terugkomt. Religieuze instellingen krijgen in de huidige samenleving te veel verantwoordelijkheid in het opvangen van de vreemdeling. Lees de blogs van Michelle van Tongerloo, huisarts en straatarts in Rotterdam, over mensen die echt aan de rand staan. Onthutsend! Vaak zijn het dan toch weer kerken die nog wel proberen hulp te bieden.
Wat heb jij geleerd van de interreligieuze dialoog?
“Kijk naar wat jou bindt en niet wat jou scheidt. De interreligieuze dialoog heeft mij contact met gelijkgestemden gebracht, over grenzen heen. Bijvoorbeeld in Amsterdam bij de Liberaal Joodse Gemeente of met mensen zoals Mustafa Slaby, Echarouti en Imam Marzouk. Het is allemaal alweer lang geleden, maar ik herinner mij uit april 2016 een prachtige interreligieuze viering in de Muiderkerk, die wij vanuit het BIO, het Breed Interreligieus Overleg A’dam Oost, hadden georganiseerd. Veel mensen uit alle windstreken waren gekomen, liederen uit alle tradities en een actieve deelname van kinderen uit de moslimgemeenschap. Bij binnenkomst had iedereen een bloem gekregen. In de viering werden die samengebracht tot een paar prachtige bossen. Een krachtig symbool van eenheid en het verlangen naar vrede. Dat was verbinding en mensen samenbrengen voor mij!”
Wat is de rode draad in de verschillende dingen die je doet rondom interreligieus werk, hulp aan vluchtelingen?
“Eigenlijk precies waar Tikkoen Olam over gaat. Het herstel van de wereld. Abraham Joshua Heschel, één van de grootste joodse denkers uit de vorige eeuw, sprak er al over. Hij schreef een boek met als titel ‘God is op zoek naar de mens’. Natuurlijk mogen wij God zoeken maar weet dat Hij ook ons zoekt. God leren wij kennen door twee toegangspoorten: ‘awe’, ontzag en ‘wonder’; openstaan voor het wonder. God is omnipotent maar dat betekent dat Hij betrokken is bij wat de mens overkomt of wat de mens teweegbrengt. Dat maakt Hem kwetsbaar; onze God is een kwetsbare God. Heschel noemt dat niet een onvolkomenheid; het bepaalt juist Gods relatie met de mens. Dit is voor mij een uitgangspunt.”
En natuurlijk roept het bij mij ook veel vragen op. Hoe kan het dat een traditie die zulke grote denkers voortbracht, tegelijkertijd ook de omnicide op de Palestijnen in de Gazastrook en de bezettingszucht op de Westbank en verwoesting in Libanon voortbrengt? Wat betekent het voor een samenleving wanneer een hele generatie jonge mensen gevochten heeft in een oorlog? Of, zoals in Oekraïne, er zoveel jaren gevochten is en de burgerbevolking zoveel te lijden heeft. Hoe bouw je een samenleving weer op? Hoe verwerk je alle trauma’s die er zijn. Oorlog is zo zinloos en brengt zoveel beproeving…”
Wat is je belangrijkste boodschap?
“Dat wij, net als Heschel ‘awe’, ontzag hebben voor God en de medemens en dat we blijven openstaan voor het wonder. Dat wij vandaaruit ons ‘beeld van de ander’ telkens weer onder kritiek durven te stellen. En dat wij vandaaruit ons telkens weer laten verrassen door de schoonheid van God, van de medemens en van de hele aarde, die prachtige plek waarop wij mogen leven! Een pastorale brief van de vorige paus, paus Franciscus, heet Laudato Si, ‘geprezen zijt Gij’, met als ondertitel ‘over de zorg voor ons gemeenschappelijk huis’. Onderwerp is de beschermwaardigheid van de aarde en het milieu.
‘Beschermwaardigheid’, dat vind ik een mooi woord. Laten wij opkomen voor wat beschermwaardig is. En er is veel wat bescherming vraagt: natuur, klimaat, vrede, weduwe – wees – vreemdeling, liefde. Alleen door bescherming te bieden benaderen wij het Koninkrijk van God of de Tikkoen Olam.”
“Na de moord op Theo van Gogh werd in Oost het Breed Interreligieus Overleg opgericht. Synagoge, kerken en moskeeën wilden een positieve samenleving laten zien” Bestaat dit overleg nog, zo nee, waarom ter ziele gegaan? Heeft dit overleg navolging gevonden? Zo, ja, waar kan ik me aanmelden? Samen bidden voor tikoen ha’olam zit er niet in. Samen bidden stuit op nog de nodige bezwaren vanuit de uiteenlopende religies. De vraag hoe zou de wereld er in de verre toekomst gaan uitzien wanneer er op steeds meer plaatsen gebeden zou gaan worden voor de tikoen ha’olam is een pijnlijke vraag die niet beantwoord wordt. Wellicht dat iemand een antwoord weet.