“Maak je af en toe een beetje kwaad”

Waarom ben je ooit theologie gaan studeren? Wat ben je daarna gaan doen?

Die keuze was vrij intuïtief. Ik baseerde die op gevoelens van verwachting en geluk die me overvielen na afloop van de open dag van de opleiding theologie van de VU. Ik had niet het idee dat ik predikant wilde worden, maar wat er gebeurde in de kerk riep zeker wat bij me op – soms enthousiasme, soms ergernis. En het was een schot in de roos. Ik vond theologie studeren heel erg leuk, juist de bijbelvakken waarvan ik had gevreesd dat ze saai zouden zijn bleek ik fantastisch te vinden.

Na mijn studie kreeg ik de kans om mijn afstudeeronderzoek naar het boek Jeremia voort te zetten in een promotietraject waarvoor ik opnieuw onderzoek kon gaan doen in Jeruzalem. Dat onderzoek was hardcore exegetisch, en ook heel politiek. Zowel in de zin dat ik wilde laten zien welke belangen en vragen er in het boek Jeremia op het spel staan, als in de zin dat ik analyseerde hoe dat boek nu vormend is voor de identiteit van Israëlische joden en Palestijnse christenen. Die combinatie ben ik altijd blijven zoeken in mijn werk: plekken waar ik diepgravend en geëngageerd theoloog kan zijn.

Vanaf wanneer ben je je gaan richten op een publiek buiten de gelovige wereld?

Ik ben opgegroeid in een christelijk gezin, ik ging naar christelijke scholen. De voetbalvereniging was misschien de minst gelovige plek waar ik kwam. Desalniettemin heb ik nooit zoveel gevoeld voor een indeling van de wereld in gelovig en niet-gelovig, ook omdat mijn eigen gelovigheid nooit helemaal binnen traditionele kaders heeft gepast. Inmiddels denk ik: die tegenstelling is grotendeels vals, de zogenaamde seculiere samenleving is gevormd door een lange geschiedenis waarin het protestantisme dominant was.

Op dit moment is een van de thema’s waar ik aandacht aan besteed christelijk zionisme. Dat is een thema dat weliswaar heel (protestants-)christelijk aandoet, maar bij nader inzien ook in een seculiere variant bestaat. Christelijk zionisme is niet voorbehouden aan hedendaagse groepen christenen die gehuld in Israëlische vlaggen en psalmen zingend hun steun aan die staat belijden, terwijl ze geld pompen in illegale nederzettingen en/of uiteindelijk uit zijn op de bekering van Joden. Christelijk zionisme is vormend geweest voor ons wereldbeeld. Het idee was dat christenen de plek van Joden hadden ingenomen als uitverkoren volk, maar dat Joden nog wel een rol te spelen hadden in de heilsgeschiedenis. Dat idee is verweven met protestantse en witte suprematie. Inmiddels heeft het een iets andere vorm aangenomen: van de zogenaamde joods-christelijke beschaving. Dat is een nette vorm van witte christelijke suprematie, waarmee we ons antisemitisme verdoezelen, maar vaak in één beweging moslims buiten spel zetten als minder beschaafd, en de staat Israël inlijven als in lijn met onze beschaving.

Waarom doe je dat? Wat wil je overbrengen? Wat heeft de theologie/de kerk de wereld te zeggen?

Mijn uitgangspunt is niet in de eerste plaats dat de theologie en de kerk de wereld iets te zeggen hebben. Theologie en kerk hebben onze samenleving gevormd, en door een seculiere bril bezien zijn die erfenissen deels onzichtbaar. Ik denk dat het belangrijk is dat we oog krijgen voor die erfenissen, en zeker ook voor de negatieve manieren waarop dat doorwerkt. Ik wil niet theologie aandragen als iets dat de wereld iets te zeggen heeft, als oplossing, zonder dat we ons afvragen hoe theologie onderdeel is van het probleem. Zulke oplossingen hebben vaak tot gevolg dat bestaande vormen van ongelijkheid bestendigd worden.

Is jouw boodschap ook interessant voor wie geen religieuze vooronderstellingen met je deelt?

Mijn wedervraag is dan: wat zijn religieuze vooronderstellingen? Ja, ik verhoud me tot de christelijke traditie, of beter gezegd: christelijke tradities, er zijn ook mensen die daar niets mee hebben. Ik verhoud me daartoe als witte Nederlandse vrouw, die cisgender is en vrij activistisch ingesteld. Er zijn anderen die zich vanuit heel andere posities daartoe verhouden. Maar tegelijk: we staan allemaal voor de opgave om ons leven zo in te richten dat we het ervaren als zinnig, als goed, als uit te houden en liefst nog wat meer. Daar komt bij: begrijpen hoe onze samenleving gevormd is en waar ons zelfbeeld vandaan komt, is denk ik voor een breed publiek interessant.

In hoeverre lukt dat om het bredere publiek te bereiken. Wat is het effect?

Ik wil graag aan een zogeheten seculier publiek laten zien hoezeer onze cultuur is gevormd door het christendom, specifiek het protestantisme. Hoe dat juist ook doorwerkt in hoe we naar religie kijken, naar wat we als goede of juist als gevaarlijke, niet-democratische religie zien – dus in huidige perspectieven op Islam als iets dat niet bij onze cultuur zou passen, en ook op de staat Israël als de enige democratie in het Midden-Oosten – hoewel die overtuiging wel barstjes begint te vertonen. Aan christenen zoals ik, wil ik graag overbrengen wat ik zelf in Palestina heb geleerd: dat ‘witte onschuld’ witte christelijke ‘onschuld’ is.’

Wat zijn je tips voor andere theologen?

Doe waar je hart naar uit gaat. Maak je af en toe een beetje kwaad. Leer over je blinde vlekken, zet je privilege in, maak de wereld een beetje rechtvaardiger. En maak plezier.