Er is iets geks aan de hand met ons. Zo’n 70 procent van de Nederlanders maakt zich zorgen om het klimaat. Maar we blijven weekjes bijtanken in de zon (met het vliegtuig) en aan de gehaktbal op het bord moet je ook niet komen. Een echte klimaatspagaat.
Reint Jan Renes maakte dit fenomeen bekend, al bedacht hij de term niet. Als lector Psychologie voor een duurzame stad aan de Hogeschool van Amsterdam onderzoekt Renes (56) hoe burgers omgaan met duurzame ontwikkeling en klimaatverandering. Een kleine groep loopt voorop, met een nieuwe jurk van de kringloop, een deelauto of tig andere varianten van duurzaam gedrag.
Waarom gedraagt de een zich klimaatvriendelijker dan de ander?
“Wij mensen worden voor een klein deel aangestuurd om het goede te doen. Dat zit in ons gevoel. Onze hersenen geven ook aan dat het verstándig is om het goede te doen.
Een kleine groep ervaart waarschijnlijk zó veel moreel ongemak bij al dat vliegen, vlees eten, consumeren en afval produceren dat ze intrinsiek gemotiveerd zijn om zich anders te gedragen. Zij volgen hun ‘ecologische hartslag’ – dat begrip hebben we gemunt in mijn onderzoeksgroep. Bijna iedereen heeft zo’n hartslag.
Het grootste deel van ons brein daarentegen is gericht op snel en makkelijk. Bijna alles in de samenleving is daar ook op gericht, en gemak, fossiel en groei staan daarin centraal. Vliegen is bijvoorbeeld de norm. Daar tegenin te gaan, dat vraagt heel veel. Zelfs als je dat zo veel mogelijk zou doen, zou het je niet lukken klimaatneutraal te leven. Maar dat wil niet zeggen dat je dan elke dag faalt. Als we serieus werk maken van een duurzame leefstijl, met minder vliegen, meer plantaardig eten en minder fast fashion, kunnen we in 2030 zonder dwingende maatregelen al 40 procent van de CO2-reductie halen die Nederland zichzelf heeft opgelegd. Dat komt neer op een reductie van 17 megaton. TNO heeft dat berekend.”
Renes vertelt dat hij regelmatig op stap gaat met een vriendengroep. “Ze kijken vaak met een half oog: wat vindt Reint van dingen? Laatst zaten ze op een terrasje onder verwarmende lampen. Toen ik kwam aanlopen, zeiden ze: ‘Dat vind jij zeker niet goed hè.’ ‘Nee, natuurlijk niet!’ zei ik een beetje sarcastisch. ‘Jullie kinderen betalen later de rekening wel.’ Maar ik ben er gewoon bij gaan zitten hoor, ik had mijn punt gemaakt. De sfeer bleef ook goed. Het mag een beetje schuren.”
Waarom ga je het gesprek dan niet aan?
“Er zijn mensen die op de barricades klimmen, de hardliners. Die heb je zeker nodig om tegen overheden en bedrijven aan te duwen. Mij ligt die rol niet zo. Al vinden sommigen mij vast een hardliner, ik ben bijvoorbeeld kleiner gaan wonen uit klimaatoverwegingen. Maar als ik mijn omgeving continu veroordeel, stoten ze me uit hun midden en verandert er helemáál niks. Ik accepteer hun gedrag omdat ik in verbinding wil blijven. Soms benoem ik het, maar zij zijn niet individueel verantwoordelijk voor het hele klimaatvraagstuk. Hopelijk werkt mijn opmerking door de volgende keer dat ze op een terrasje zitten.”
Op die manier mag de sfeer goed blijven, maar zo gaan we de klimaatdoelen niet halen. Kan de overheid niet meer sturen?
“Zeker gaat sturen met je eigen gedrag niet snel genoeg. Maar de overheid is bang voor het verwijt van betutteling. Gek, want in het verkeer stuurt ze ons gedrag wel degelijk en vindt niemand dat gek. Maar bij klimaat gaat ze pas bewegen bij druk uit de samenleving. Dus je moet je eigen acties collectief maken, dan worden ze zichtbaar. Kun je op je werk de lunch vegetarisch maken bijvoorbeeld? Want een abstracte crisis is voor de overheid niet genoeg om in actie te komen, er moet ook een nieuwe sociale norm ontstaan. Dat de samenleving aangeeft: het mag wel anders.
Met roken is dat gebeurd, het is raar als je binnen rookt. Maar ik zeg nog niet als ik ergens op bezoek kom: “Wat staat jouw kachel hoog.” De thermostaat op 19 graden was even normaal in 2022, toen de energieprijzen explodeerden. Maar het is nog geen nieuwe norm.”
Hoe is die druk op de overheid op te voeren?
“Via de radicale flanken, clubs als Extinction Rebellion, kun je druk opvoeren. Al kun je je afvragen hoe radicaal zij zijn, omdat zij de overheid gewoon vragen te doen wat nodig is.
Een groep die dicht bij zo’n club staat, gaat support geven. Dat geeft legitimiteit aan het thema. Als 2 tot 3 procent gesteund wordt door 20 tot 25 procent, krijg je een tipping point in de samenleving. Ik vind zwarte piet een mooi voorbeeld. In zo’n vijftien jaar zijn de opvattingen daarover langzaam verschoven.
En neem Reclame Fossielvrij (een initiatief dat ijvert voor een verbod in Nederlandse gemeenten op reclame voor onder andere brandstofauto’s, vliegreizen en cruises, red.). Sinds vijf jaar zijn er in Amsterdam geen fossiele reclames meer te zien in de openbare ruimte, in Den Haag sinds vorig jaar– zo’n tien gemeenten hebben serieuze stappen gezet. Het is toch ook gek dat de industrie ons maar blijft aanjagen.”
Tijdens de coronapandemie was Renes betrokken bij de gedragsunit van het RIVM en de campagnes voor afstand houden en geen handen schudden.
Wat heb je daar geleerd dat ook ‘goed’ klimaatgedrag kan bewerkstelligen?
“We kúnnen als samenleving in één keer kantelen. Mits er een crisis is, en mits de overheid erkent: we hebben met een groot probleem te maken. De overheid moet dan handelingsperspectieven bieden. Wat het klimaat betreft, moet de overheid zeggen: het klimaat gaat iets van ons vragen. Namelijk niet meer zoveel consumeren, niet meer zoveel reizen. Dat moet ze doorvertalen naar de mensen. Anders is het dweilen met de kraan open.”
Wat zou de overheid concreet moeten doen?
“Ze kan rantsoeneren, bijvoorbeeld bij de congestie op het elektriciteitsnet. Je kunt ook denken aan stoppen met het actief aanbieden van vliegreizen, of met het aanbieden van de grote CO2-uitstoters in vleesland (rundvlees, red). Dat is stap één. Je maakt de samenleving langzaam rijp voor veranderingen. Uiteindelijk komt het neer op dingen normeren en verbieden. Net als met roken.”
Een belasting op kerosine zou kunnen helpen…
“Dat heeft het Nationaal Burgerberaad Klimaat ook geadviseerd! Een mondiale belasting op kerosine. 75 procent van de vlieguren wordt gemaakt door 25 procent van de Nederlanders. Als samenleving storten we niet in als we minder vliegen. Op dit onderwerp zou het best snel kunnen kantelen.
Vlees is anders. Uit ons onderzoek blijkt dat mensen vinden dat ze daar recht op hebben. Hoe meer iets in het dagelijks leven verweven is, hoe moeilijker het is om te kantelen. Minder kleding kopen is moeilijk, tweedehands cadeautjes geven, kleiner wonen.”
Wonen is ook wel heel intiem…
“Klopt. Maar sommige mensen gebruiken honderden vierkante meters, soms in hun eentje. Milieu Centraal ziet veertig vierkante meter per persoon als duurzaam: je stookt minder, hebt minder spullen nodig, isoleren is goedkoper. We kunnen het toch gaan hebben over woningdelen?”
Tot slot: de opwarming van de aarde blijft niet bij 1,5 graad, zegt het klimaatbureau van de Europese Unie. Wat doet zo’n bericht met je?
“Er is veel van zulk nieuws. Maar ik ben genetisch positief belast, ik heb een hoop-gen, ja. Bij zo’n bericht denk ik: oké, dit is niet fijn. Maar hoe gaan we hier dan mee verder? Als je dat gen niet hebt, heb je het zwaarder. En hoopvol is dan weer dat er vanaf mei in de openbare ruimte in Amsterdam ook geen reclame meer te zien is voor vleesproducten. Dat stond óók in de krant.”
Zo versterk je die groene hartslag in je omgeving (én bij jezelf)
• Benoem wat je moeilijk vindt, niet wat anderen moeten doen: ‘Ik voel me steeds ongemakkelijker bij vliegen, maar weet niet hoe ik dat anders wil doen.’
• Zeg ‘ik hoor steeds vaker…’ in plaats van ‘we zouden moeten…’: ‘Grappig, ik hoor van steeds vaker dar mensen tweedehands kleding kopen.’
• Voor jezelf: sluit je aan bij gelijkgestemden. Dan voel je je sterker staan.
Op 12 mei 2026 verschijnt Alleen als jij het ook doet. De (on)logica van ons klimaatgedrag en hoe het anders kan, geschreven door Reint Jan Renes en meteoroloog Helga van Leur. Uitgeverij Atlas Contact.
