“Om de wereld beter te bevatten moet er ruimte zijn voor verbeelding en ambiguïteit”

Waar komt jouw interesse in spoken word en slam poetry vandaan?

“Ik heb al lang een grote liefde voor literatuur. In mijn jeugdjaren kwam die vooral uit mijn moedertaal: het Turks. De Turkse taal is lang de taal van mijn gevoelens geweest, de taal waar ik me in thuis voelde.”

Was dat niet zo voor het Nederlands?

“Met de Nederlandse taal had ik toch een heel andere relatie. Nederlands was de schooltaal, dus ook de taal waarin ik moest presteren en mezelf moest bewijzen. Het heeft lang geduurd voor ik ook in het Nederlands een kunstzinnige ruimte vond om me artistiek uit te drukken.”

Hoe komt dat?

“Ik denk dat het veel te maken heeft met hoe er hier toen, en vandaag jammer genoeg nog steeds, met meertaligheid werd omgegaan. In de lagere school was het verboden om Turks te praten. Als je jouw moedertaal moet achterlaten aan de schoolpoort, geeft dat de indruk dat een groot deel van je identiteit niet welkom is, dat die niet mag bestaan. Het is een beetje hetzelfde met het hoofddoekenverbod: daarmee wordt ook die levensbeschouwelijke identiteit voor een deel van je afgenomen.

“De prestatiedruk die aan het Nederlands gekoppeld was, liet me lang niet toe om er vrij, speels en creatief gebruik van te maken. Maar de laatste jaren is dat stilletjes aan het veranderen en ik schrijf nu meer en meer in het Nederlands.”

Hoe ben je voor het eerst in aanraking gekomen met literatuur en poëzie?

“Ik ben niet opgegroeid in een gezin waar heel veel boeken waren. Maar de islamitische mystiek werd bij ons thuis wel heel erg gewaardeerd. Daardoor ben ik vanzelf blootgesteld aan het werk van bekende islamitische mystici zoals Yunus Emre en Rumi. Spiritualiteit en kunst waren dus al heel vroeg aanwezig in mijn leven. Ik was als kind ook gefascineerd door brieven. Ik was een heel speels en mondig kind, maar vanbinnen zat er toch altijd meer dan wat ik kon uiten. Brieven waren voor mij een manier om mijn innerlijke ruimte te verkennen en zo in verbinding te komen met anderen. Ik schreef brieven aan klasgenootjes, aan een jeugdwerker die ik bewonderde, maar soms ook gewoon aan mezelf.”

Wanneer kwam dan de slam poetry in je leven, en het bijhorende ‘performen’ van die teksten?

“Vier jaar geleden heb ik resoluut besloten om meer te gaan doen met schrijven. Ik heb me dan aan de academie ingeschreven voor een cursus creatief schrijven. Tijdens die lessen kom je in aanraking met alle vormen van literatuur, en zo heb ik toen mijn eerste slamtekst geschreven. Mijn schrijfdocent vond het erg goed en heeft me een duwtje richting het podium gegeven. Omdat spoken word op een podium gebracht wordt, moet je veel rekening houden met ritme, rijm, helderheid, krachtige oneliners, enzovoort. Het publiek moet immers de tekst op jouw tempo absorberen. Dat geeft een extra dimensie aan poëzie.”

Hoe voelde jouw eerste keer op een podium?

“Ik merkte meteen op hoe krachtig je teksten kunnen zijn als je ze live voor een publiek brengt. Ik had toen al verschillende teksten, maar was nog niet klaar om bijvoorbeeld mijn gedicht over wat er toen al in Gaza aan de hand was, naar buiten te brengen.”

Waarom niet?

“Het is een heel fragiele tekst over een moeder die, op een kwetsbaar moment, probeert om aan haar dochter de situatie uit te leggen. Zoiets is heel intiem en tegelijkertijd heel groot. De emoties die gepaard gaan bij zo’n context van onrecht en geweld zijn erg heftig.”

“Ondertussen heb ik die tekst wel al op verschillende podia gebracht, maar ik vind het nog altijd heel moeilijk om dat te doen. Eens te meer omdat de toestand in Gaza maar blijft veranderen. De actualiteit voegt nieuwe dimensies toe aan het gedicht.”

Je hebt er ook prijzen mee gewonnen. Hoe voelt het om die erkenning te krijgen?

“De prijzen zijn geen doel op zich. Maar als creërend artiest heb je wel de bedoeling om mensen te bereiken met je werk. Het is om die reden dat ik heb meegedaan aan wedstrijden. Soms was ik heel erg onvoorbereid, ik wist eigenlijk helemaal niet hoe dat eraan toeging. Maar ik ben blij dat mijn werk mensen geraakt heeft.”

Zijn je gedichten soms ook expliciet levensbeschouwelijk?

“Onlangs heb ik geschreven over Hadewijch en Rabia Al Adawiyya, twee mystica’s uit twee verschillende tradities met elk een heel eigen godsbeeld. Ze gingen daarmee fel in tegen de mainstream uit hun tijd. Binnenkort ga ik ermee in première.”

Wat is voor jou de link tussen jouw geloof en jouw kunst?

“Die twee zijn voor mij onlosmakelijk verbonden met elkaar. Ik ga daar ook heel bewust mee om, des te meer omdat ik als islamleerkracht kunst en expressie ook vaak inzet voor onze uitwisselingslessen samen met de andere levensbeschouwingen op school.”

“Onlangs rondde ik mijn master af met een onderzoek naar de manier waarop leerkrachten interlevensbeschouwelijke ontmoetingen vormgeven en hoe macht en onzichtbare normen die gesprekken kunnen kleuren. Vanuit die invalshoek stelde ik me een extra vraag: welke nieuwe deuren kan kunst, en meer specifiek slampoëzie, openen voor de interlevensbeschouwelijke dialoog op school?”

En wat is het antwoord op die vraag?

“Als ik het kort moet houden, is kunst vooral zeer bruikbaar om allerlei zaken kritisch te leren benaderen. Slam poetry blinkt daar echt in uit. Die kunstvorm is historisch gezien steeds ingezet als een vorm van verzet om de mainstream en de heersende machten in vraag te stellen. Slam poetry houdt van tegenverhalen en van schuring. Alles kan in vraag gesteld worden. Op slam performances kom je echt iedereen tegen, van de queer moslima tot de camionchauffeur. Het is geen elitaire kunstvorm.”

“Kunst, levensbeschouwing en politiek staan allemaal altijd in relatie tot elkaar. Het idee dat kunst politiek neutraal zou moeten zijn, onderschrijf ik helemaal niet. Je kan al die zaken niet zomaar uit elkaar trekken. Kijk naar kunstenaars uit het verleden, zij waren heel vaak politiek geëngageerd en spiritueel of filosofisch. Kunst geeft ons een extra mogelijkheid om complexe thema’s te kunnen benaderen, of het nu over de maatschappij gaat of over meer existentiële kwesties. Om de wereld beter te bevatten moet er ruimte zijn voor verbeelding en ambiguïteit. Voor mij behoren die woorden tot de kern van wat we religieuze mystiek noemen.”

Is er in de wereld van vandaag nog ruimte voor mystiek?

“Mystiek is altijd een essentieel onderdeel geweest van de islam. Mystiek gaat over het één worden met dat waar je in gelooft. Vandaag wordt het soms als een aparte stroming gezien, maar dat klopt niet. Op sociale media wordt ‘de’ islam ook door allerlei figuren geclaimd, en er zijn er die het mystieke luik beschouwen als een soort gematigde en verwaterde versie van de echte islam.”

“Daardoor staan onze jongeren er niet altijd voor open. Ik kan daar wel begrip voor hebben. In de wereld van vandaag is het niet altijd evident om moslim te zijn. Ze hebben daardoor wel vaker het gevoel dat de maatschappij iets van hen probeert af te nemen. Soms grijpen ze dan liever terug naar duidelijke en simpele visies. Het is een manier om dat aspect van je identiteit te beschermen.”

“Ik probeer niet te oordelen en het stap voor stap aan te pakken. Als je met jongeren in gesprek gaat, zie je dat het niet altijd om geloof gaat, maar dat er nog heel veel andere zaken spelen. Uiteindelijk wil je dat ze de variatie die binnen de islam altijd bestaan heeft, niet als iets slechts zien, maar dat ze die leren waarderen. Soms moet je dan eerst andere obstakels bespreken.”

“We moeten af van het feit dat Soefisme – de mystieke islam – een gematigde versie zou zijn van de religie. Eigenlijk zijn we niets met dat soort adjectieven, want die vertrekken vanuit een negatief beeld. Islam is intern divers, maar tegelijkertijd één geheel, en mystiek is één van de noodzakelijke componenten. Als het over interlevensbeschouwelijke dialoog op school gaat, wordt er vaak gesproken over een ‘veilige ruimte’. Als je naar de ambities en de uitdagingen van die dialoog kijkt, zou ik eerder willen spreken van een ‘moedige ruimte’, want we moeten allemaal bereid zijn om andere perspectieven toe te laten. Het is immers niet de bedoeling om te harmoniseren en alle plooien glad te strijken.”

Met welke artistieke creaties hebben jouw leerlingen je al kunnen verrassen?

“Vorig jaar organiseerden we een slamwedstrijd met als thema sociale onrechtvaardigheid. Eén leerling schreef een krachtige tekst over haar keuze voor de hoofddoek en hoe de buitenwereld daarop reageert. Na de wedstrijd wilde ze niet mee op de groepsfoto, uit vrees zonder hoofddoek op de schoolsocials te verschijnen. Die moet ze afzetten volgens het schoolreglement. Op zo’n moment voel je je machteloos. Je vraagt je af: dragen zulke projecten echt bij aan kritische ontmoetingen, of houden ze bestaande machtsstructuren in stand en benadrukken ze vooral de andersheid van de ander? We proberen onze leerlingen kritisch te laten denken, maar wat doe je als het beleid niet mee beweegt?”