Een congres over orthodoxie en fundamentalisme. Is er al niet genoeg gesproken over de relatie tussen religie en geweld?

“Er zijn niet zoveel goede gesprekken geweest over religie en geweld, wel allerlei one-liners. Door een religieuze bijziendheid die de Nederlander in zijn greep heeft, worden orthodoxie en fundamentalisme vereenzelvigd, terwijl het hier om heel andere zaken gaat.”

Religie, ook de orthodoxe, gaat allereerst over een bijzondere verantwoordelijkheid voor de schepping, voor de naaste en met name de verre naaste. Religie breekt de horizon van gelovigen open, zodat ze oog krijgen voor problemen van hun medemensen. Vandaar waarschijnlijk dat gelovigen nog steeds het meeste aan goede doelen geven, ook seculiere doelen. Als de zorg voor de ander uit de religie verdwijnt en er een bikkelharde ideologie overblijft waarin alleen de eigen kring in het licht staat en de rest van de wereld in duisternis, verwordt de religie tot haar tegendeel, de boodschap van vrede en solidariteit wordt tot haat en vijandschap. Nu treedt dat vaak op bij kleine religieuze groepen, maar het probleem wordt pas echt acuut als deze in zichzelf gekeerde groep de agressie naar buiten gaat richten en naar de wapens grijpt. Ik verbindt fundamentalisme dan ook niet met een naar binnen gekeerde religiositeit waarbij de ‘boze wereld’ wordt buitengesloten – dat komt heel veel voor, ook in Nederland – maar met name met een acute politisering en radicalisering van dat religieuze model.”

Op de website Orthfund.nl verdedig je de stelling dat orthodoxie en geweld ook twee verschillende dingen zijn. Dat is voor veel mensen een bijzondere positie. Fundamentalisme is toch vaak religieus geïnspireerd?

“Fundamentalisme is afkomstig van eind 19de eeuws Amerika en wilde dezelfde eenduidige waarheid hanteren als wis- en natuurkunde. De bijbel bestaat dan niet uit verhalen en wijsheid, maar uit principes die volstrekt eenduidig zijn. Hieruit blijkt al dat fundamentalisme niet zomaar nostalgie naar een verleden is, maar feitelijk een verschijnsel is van de moderniteit, mede uit verzet tegen maar ook onder invloed van natuurwetenschappen.

Nogal wat fundamentalisten waren of zijn zelf natuurwetenschappers, vaak geen theologen. De theologie met haar vele meningen en debatten wordt door de fundamentalist minachtend terzijde geschoven. Dat geldt ook voor moslimfundamentalisme: kijk maar eens hoe de Al-Azhar universiteit van Caïro belachelijk wordt gemaakt in moslimfundamentalistische traktaten.

Voeg daarbij dat vooral ‘de grote vijand’ bestreden moet worden – dat is de medegelovige die niet zo strikt denkt – en het wordt duidelijk waarom juist moslims slachtoffer zijn van moslimfundamentalisme. De agressie bijvoorbeeld in Mali was gericht tegen islamitische heiligdommen, die zogenaamd niet zuiver islamitisch zijn: heiligenverering die invloed van het christendom zou verraden. Een schitterend heiligdom in Syrië, gewijd aan de heilige Thecla, volgens overlevering metgezellin van Paulus, heb ik vóór de oorlog bezocht. Je zag daar hoe christelijke en islamitische vrouwen gezamenlijk het geneeskrachtige water halen. Dat oeroude heiligdom is nu volkomen vernietigd. Daarmee wordt een eeuwenlang vreedzaam samenleven van moslims en christenen en ook joden vernietigd.”

Je bouwt bewust afstand in tot iemand als Paul Cliteur die zegt dat de Abrahamitische godsdiensten inherent gewelddadig zijn.

“De drie grote massamoordenaars van de 20ste eeuw, Hitler, Stalin, Mao, hadden niets met de bijbel uit te staan. Alle ideologieën kunnen gewelddadig worden, juist diegenen die het goede nastreven. Dat geldt natuurlijk ook voor de religies. Dat het streven naar het goede, bijvoorbeeld in het communisme zo kan perverteren, dát moet ons te denken geven. Cliteur is geobsedeerd door het verhaal van Abraham die zijn zoon moet offeren. Ik heb dat verhaal altijd begrepen als een worsteling om wat vaderschap echt is: je kind niet als bezit, maar als geschenk – en de afloop is dan ook dat God wel overgave, maar geen geweld wil en geen geweld ín de overgave.”

Nederlanders lijken een allergie te hebben voor institutionele religie. Waar komt deze vandaan? Is het misschien een gevolg van de secularisering of schuilt er meer achter?

“Met excuses aan mijn protestantse broeders en zusters: daar heeft de Reformatie veel mee te maken. Het protestantisme heeft de neiging om rituelen en institutionele religie met sleur en dwang te identificeren, of erger nog: met streven naar eigen gerechtigheid (werkheiligheid). Toch is het eenvoudig: de bezieling is de wijn, de rituelen en instituties de fles. Je moet ze niet door elkaar halen, maar zonder fles geen wijn.

Secularisatie heeft er ook veel mee te maken. In het debat over jongensbesnijdenis dat ik met de KNMG heb gevoerd – een onderwerp dat om de paar jaar terugkomt – bleek dat hun argumentatie louter functioneel is, namelijk: welk medisch nut heeft die ingreep? Dat een religieus ritueel nu juist niet aan praktisch nut kan worden afgemeten, eerder integendeel, bleef de dokters volkomen vreemd. Jodendom en islam worden op die manier als primitief en wreed aangemerkt. Trouwens, heel wat levensrituelen verdwijnen omdat het “praktisch nut” als enig criterium geldt. Waarom dat ‘boterbriefje’? Zo worden in Nederland beslissingen van levensbelang onder de tafel gewerkt.”

Nederlanders hebben moeite met de instituties, maar klampen zich wel degelijk vast aan rituelen, zo lijkt het. Hoe zijn deze twee bewegingen te combineren?

“Rituelen zijn niet voorbehouden aan de religies alleen: er zijn ook civiele rituelen. Op scholen is behoefte aan rituelen als er iets ingrijpends heeft plaatsgevonden, een ongeluk of een aanslag. Hoe breng je kinderen van zoveel verschillende achtergronden spiritueel bijeen zonder dat het triviaal wordt? Hier is veel creativiteit nodig. De institutionele religies hebben voor deze kwesties doorgaans wel de symboliek in huis, maar niet het recept. Ook zijn rituelen nodig bij ontmoetingen tussen religies; ook die rituelen moeten nog ontwikkeld worden. Kun je als joden, christenen en moslims, en eventueel boeddhisten en hindoes, samen bidden, dan wel bidden in elkaars aanwezigheid (wat niet hetzelfde is)? Deze vragen kunnen niet door een oppervlakkig relativisme worden opgelost, vragen veeleer om grondig verdiepen in elkaars religieuze gevoeligheden.

Daarnaast is door de secularisatie behoefte aan allerhande nieuwe rituelen, er zijn zelfs rituele begeleiders als nieuw beroep. De creativiteit daarvan valt niet te ontkennen, maar vaak ontbreekt nu juist de band met bijbel en geloof. Juist dan loop je het gevaar om met flessen te goochelen in plaats van de wijn te drinken. Eén van de belangrijkste principes van het katholieke ritueel is: het geldt voor iedereen. Denk aan zoiets indrukwekkends als een uitvaart, waar iedere aanwezige, of hij nu gelooft of niet, door geraakt wordt. De zorg voor de overledenen heeft iets koninklijks! “De engelen begeleiden iedereen naar het paradijs”, de armen hebben zelfs een streepje voor. Als je nu kijkt naar een verschijnsel als witte marsen is het zeer de vraag hoe vaak en voor wie dat plaatsvindt. Het probleem met rituelen is namelijk niet hoe ermee te beginnen, maar vooral hoe je er met een goed geweten mee kunt ophouden. Daar kan gauw vermoeidheid ontstaan. De institutionele religie is daarentegen nooit vermoeid, mag dat niet zijn.”

Wanneer is dit congres geslaagd?

“Dit congres wil een verbinding leggen tussen de interreligieuze theologie en de wereld van het onderwijs. Geen eenvoudige opdracht! Academici mogen graag hun gedachten de vrije loop geven, terwijl mensen in het onderwijs met de praktijk van elke dag worden geconfronteerd. Dit congres is geslaagd als duidelijk wordt dat onderwijs een uitermate belangrijke plek is om fundamentalisme te bestrijden. Één van de eerste voorwaarden daarvoor is dat er meer ruimte wordt gegeven aan de orthodoxe gelovige. Die kan zelfs bondgenoot worden in de bestrijding van fundamentalisme en radicalisering, maar dat lukt alleen als hij of zij niet door de Nederlandse samenleving wordt gemarginaliseerd of onder verdenking wordt gesteld. Feitelijk hebben we allemaal zaken die ons heilig zijn. Secularisatie kan dat niet wegwuiven. We mogen respect vragen voor wat ons heilig is, en vooral ook respect tonen voor wat de ander heilig is.”

Op de website van OrthFund is er meer achtergrondinformatie over de doelen van het congres, de sprekers en de workshops, inclusief de mogelijkheid om zich aan te melden.

Enis-DNW (2)

Enis Odaci

Zakelijk leider en Programmaleider Communicatie

Als Zakelijker leider en als Programmaleider Communicatie liggen zijn hoofdtaken op het gebied van het doorontwikkelen van de organisatie …
Profiel-pagina
Al 2 reacties — praat mee.