Rotterdam baadt in het zonlicht wanneer ik Alain Verheij ontmoet aan de rand van een meertje in Hillegersberg. Op een paar meter afstand drinken gasten van wijnbar Mendoza een glaasje champagne. “Dit is een welgestelde buurt”, vertelt Verheij. Hij is in een vrolijke bui, want het volgende boek is alweer in de maak. Het is hard werken voor de Twittertheoloog die sinds vorig jaar fulltime ZZP’er is geworden. Wie goed oplet hoort hem regelmatig audio-artikelen op Blendle voorlezen. En RTL Boulevard heeft hem ook al ontdekt. Gods woord zit allang niet meer opgesloten tussen vier kerkmuren.

Zeg maar welke vraag je echt niet meer wil horen.

Alain Verheij: “Journalisten beginnen vaak over de ondertitel van mijn boek, over wat dan de weldenkende 21e eeuwer kan leren van de Bijbel.”

Wat kan de weldenkende 21e eeuwer leren van de Bijbel?

“Stel me die vraag maar aan het einde van dit gesprek!”

Afgesproken. Vindt er in de samenleving volgens jou een ideeënstrijd plaats tussen joods-christelijk, seculier en de islam?

“Ik geloof dat die ideeënstrijd niet zo deugt. Joods-christelijk is al een term die fout is. Dan spannen we de joden voor het karretje van ons eigen christelijke verhaal. Nederland kent namelijk geen joods-christelijke cultuur. In ieder geval tot en met de jaren ‘40 was dat niet het geval. Sterker nog, christenen onderling hebben het laat in de vorige eeuw nog moeilijk gehad om met elkaar een goede verstandhouding te hebben. Je had de katholieke zuil, de protestantse zuil. Dat wordt nu samengevoegd tot een eenheidsworst die we vroeger zouden hebben gehad. En dat wordt dan weer gezet tegen progressief-verlicht…”

Ook weer twee hele grote woorden.

“Ja, alsof dat dan vooruitgang zou betekenen. Het is een mythe dat naarmate we ons ontwikkelen religie vanzelf zal verdwijnen. Dat is een mythe waar vooral in de grachtengordel nog in wordt geloofd. Ik denk dat in het hart van veel mensen religie nog wel degelijk zit. Sowieso de neiging tot religie, het verlangen ernaar én daarnaast is er nog gewoon een flinke groep gelovige mensen in Nederland. Moslims kunnen we daartoe dus ook rekenen.”

godenik

Hoe zou jij de religieuze identiteit van Nederlanders willen omschrijven?

“Yvonne Zonderop heeft in haar nieuwe boek betoogd dat we een soort heimwee naar religie hebben, omdat we in Nederland ontkerkelijkt zijn. We hebben onze zuilen weggegooid en dan blijft er een vacuüm over. Wie zijn we nog? Voor welke waarden staan we? En dan komen er meer moslims in het land en zeggen we ‘ja, zij weten wél wie ze zijn!’ Dat denk je dan als buitenstaander.”

En dat komt bedreigend over.

“De moslim wordt dan de vreemde die je confronteert met je eigen gebrek aan religie in de maatschappij. Dan zijn er drie reacties mogelijk. De eerste is dat we de joods-christelijke cultuur gaan promoten. Of je gaat het secularisme als een soort religie maken, want wij zijn Verlicht en dat is iets heel anders dan die moslims. Of je gaat alleen maar schoppen en dan heb je met niemand iets.”

Is religie een goede kracht in de wereld? Al die oorlogen en geweld.

“Die moet je allemaal erkennen. Aanhangers van elk geloof hebben, geïnspireerd door hun geloof, overal ter wereld geweld gepleegd. Er staan in de heilige teksten gewelddadige verhalen. Ik noem in mijn boek bijvoorbeeld Abraham die zijn zoon wil gaan offeren. Maar religie reduceren tot geweld is niet correct.”

Religie-criticus Paul Cliteur gebruikt dit verhaal om de drie monotheïstische religies als gevaarlijk te bestempelen.

“Ja, ik heb er met hem over gedebatteerd. Als die verhalen er zijn is het middel daartegen niet dat je religie als geheel gaat proberen af te schaffen. Je moet dan theologen, geloofsgemeenschappen en predikers ondersteunen die religie als een mooi middel inzetten in deze wereld. En als je die groepen ondersteunt dan zullen die religies een goede kant opgaan. Wie zou er nu een betere invloed hebben als bemiddelaar tussen die oude tekst en nu?”

Seculieren stellen dat ze een streepje voor hebben, want zij hebben de Universele Verklaring voor de Rechten van de Mens als uitgangspunt, waarin helemaal geen geweld voorkomt en er dus ook geen interpretatiebehoefte nodig is.

“Als theoloog ga ik uit van de rechten van de mens, maar als religieus prediker ga ik een stapje verder. Dan stel ik barmhartigheid en de oproep om de naaste lief te hebben bijvoorbeeld centraal. De universele rechten vormen een basis waarop we kunnen samenleven, maar religie is er om een beter mens te worden.”

En dan heb je opeens vele verhalen waaruit je kunt putten.

“Jazeker, die inspireren de mensen al heel lang, nog voordat er mensenrechten waren. Denk aan het verhaal van Jozef en van Jakob – mensen die flink worstelden met het leven. Aan het einde van hun leven staan ze op een bepaalde manier oog in oog met hun naaste, waar ze een conflict mee hadden. En ze staan oog in oog met God en met het hele bestaan. Zeker als je iets moeilijks meemaakt, zoals in mijn geval een scheiding, zijn dat verhalen waaraan je je kunt vasthouden.”

Waarom moet religie per se een goede kracht in het leven zijn? Is dat hetgeen God vraagt, een karaktervorming richting het summum, wat dat ook moge zijn?

“Karaktervorming is niet alleen iets tussen jou en God, of je ziel oppoetsen, maar het is ook iets tussen jou en je naaste. Voor mij zit er een soort drieslag in: religie zorgt ervoor dat je in het reine komt met jezelf. Dat je je geaccepteerd weet als onvoorwaardelijk geliefd kind van God. Dan in het reine zijn met je naaste en tenslotte in het reine zijn met God, het bestaan of de hele kosmos.”

Alain Verheij
Alain Verheij Beeld door: Enis Odaci

Zeg je dit ook uit persoonlijke ervaring?

“Ja, in mijn boek vertel ik dat ik sinds een jaar of twee, drie weer aan het bidden geslagen ben. Na mijn studententijd ben ik ermee opgehouden, maar ik ben het toch weer gaan doen.”

Hoe bid je?

“Ik zeg nu elke dag: ik ben dankbaar voor dit en dat. Ik zeg dat ik van iets spijt heb. Ik zeg dat ik me verbonden voel met die en die persoon en ik neem me voor om deze dag te leven in geloof, hoop en liefde. Dan merk ik dat ik op een hele andere manier de dag begin en eindig dan als ik op mijn smartphone zit te stoeien. Dat is voor mij dus niet alleen theorie, maar ook praxis. En zo ook met de zuiverende werking met de vastentijd, die louterende werking, toewerkend naar Pasen. Even weer je prioriteiten goed hebben.”

Jij hebt een knipperlicht relatie met de kerk gehad.

“Klopt, ik ben zelf al een paar keer teruggestuiterd uit de kerk. Ik heb drie kerkgenootschappen van binnen gezien en de bijbehorende woestijntochten meegemaakt. Maar ik denk dat ik uiteindelijk ongeneeslijk religieus ben.”

Wat is het elastiekje dat jou blijft binden aan de kerk?

“Toch een diepe liefde voor de verhalen waarmee ik ben opgegroeid.”

Wat is voor jou relevant in de relatie met andere gelovigen of godsdiensten?

“Ik wil hun verhalen horen. Jij vroeg me ooit waar mijn wieg gestaan heeft, dat is een intieme vraag waar veel achter schuilt. Maar het leidt tot interessante verhalen. Op Twitter is de helft van mijn volgers niet christelijk. Die hebben allemaal hun eigen levensverhaal. Sommigen hebben nog een vage herinnering aan het christendom, vanuit hun opa en oma, maar mijn boek is ook al door een aantal moslims gekocht die tijdens de Ramadan mijn boek lezen. Dat levert soms mooie en interessante gesprekken op. Ik zou best wel benieuwd zijn naar het boek ‘Allah en ik’ bijvoorbeeld, een spiegeling van mijn boek, maar dan door moslims geschreven. Dat boek zou ik net zo graag lezen.”

Is het gesprek met andere godsdiensten niet pas mogelijk nadat je het gesprek binnen je eigen traditie hebt gevoerd?

“Ja, ik ben erg stevig geworteld in het christendom en weet waar ik het over heb. Ik heb het doorleefd en vanuit die ervaring kun je dan ook zonder onheuse sentimenten, zoals angst, met andersgelovigen praten. Dat gesprek wordt verrijkt als je accepteert dat die ander net zo geworteld is in diens cultuur. Dan kun je ook veel van elkaar leren en elkaar inspireren.”

Wat vind je ervan dat moslims jou zien als een medestander in een gepolariseerd debat. Als jij iets zegt als christen heeft dat meer zeggingskracht.

“Helaas is dat zo. Het christendom is een woord dat geladen wordt door de vertegenwoordigers ervan, door degenen die in de kerk zitten en erover spreken. In het publieke debat wordt het christendom gebruikt als een aanval op vooral moslims. Ik ben juist iemand binnen dat christendom die dat absoluut niet zo wil laden. Dus ik kan me voorstellen dat dat voor moslims heel erg welkom is. Ik vind het gênant dat het nodig is.”

Gelijktijdig moet je zien te voorkomen dat je de witte christelijke redder wordt.

“Ja, ik wil benadrukken dat ik dat dus niet wil zijn. Toch heb ik de laatste PVV reclamespot wederom voorzien van kritisch commentaar, omdat ik uiteindelijk ook niet stil wil zijn over dit stukje cultuur en dus zwijg ik niet. Want het is je plicht om te spreken als iemand die zegt het gesprek over God belangrijk te vinden. Soms moet je in alle bescheidenheid een profetische rol op je nemen. Om voor de rechtvaardigheid op te komen.”

De universele rechten van de mens vormen een basis waarop we kunnen samenleven, maar religie is er om een beter mens te worden.

Zou je eigenlijk een profeet willen zijn in de oude tijd?

“Nee, dat wil eigenlijk niemand, want profeten hebben helemaal geen leuk leven. Die waren vaak niet goed bevriend met de koning, niet met het volk en al zeker niet met God. Dat was altijd haat-liefde, maar ze moesten wel.”

Hoe ver gaat godsdienstvrijheid?

“Binnen de grenzen van het strafrecht is die heel erg ruim. Als ik nu het visioen zou hebben dat ik mijn zoon moest offeren, dan zou de wet mij stoppen. Dat is een goede grens, maar de rechtstaat garandeert ook en juist het veilig en in vrijheid belijden van je geloof.”

En het onderwijs?

“Ik ben voor veel meer religieuze scholing, ook op openbare scholen. Je kunt geen religieus analfabete kinderen neerzetten in een wereld waarin de overgrote meerderheid religieus is.”

‘Maar dat kunnen jongvolwassenen toch zelf wel bepalen na hun achttiende?’

“Ja, ja, ik ken het argument. Wat ze geloven mogen ze helemaal zelf weten, maar ze moeten er wel kennis van hebben. Ik zou willen dat de kinderen die ik naar school stuur breed onderlegd zouden zijn in religie.”

Hoe verliep jouw religieuze scholing als kind?

“Ik zat op een gematigde protestantse basisschool, waar ik weleens liedjes leerde en de bekendste kinderbijbelverhalen leerde. Daarna zat ik op een christelijke middelbare school waar geen godsdienst werd onderwezen, maar levensbeschouwing. Ik heb in mijn boek een hoofdstuk gewijd aan mijn docent, hij had in zijn kamer posters met hindoe-goden, een poster met islamitische teksten en daarnaast stond Bob Marley en de Rolling Stones. De man overleed toen ik in klas vijf zat en toen brandde daar een kaarsje naast een beeld van Boeddha en Maria. Ik weet nog dat ik heel erg verward was als christelijke jongen. Ik leerde van mijn docent al die dingen door elkaar en ik vond dat toen eng, bedreigend. Ik vond het eng om met andere geloven en andere heilige teksten geconfronteerd te worden. En achteraf besef ik dat ik van hem een heel open blik heb meegekregen, een onmisbare gave om meer begrip te hebben voor andersdenkenden, hoe geloof werkt überhaupt.”

Wat je meekrijgt op die jonge leeftijd betaalt zich pas veel later uit, misschien wel tien of twintig jaar later. Zoals jij nu terugblikt.

“Ja, als je hen er een lange tijd van onthoudt zullen ze het op latere leeftijd nooit meer helemaal kunnen vatten.”

Maar dat is dan de inidividuele keuze waar seculieren voor pleiten.

“En dan mis je dus de aansluiting met het grootste deel van de wereldbevolking. Dan kom je buiten en zie je opeens een aantal miljard moslims, hindoes, christenen en vele anderen die je even niet had zien aankomen omdat je zo in de seculiere bubbel bent opgegroeid.”

Alain Verheij
Alain Verheij Beeld door: Enis Odaci

Geef eens één goed argument om niet seculier te zijn.

“De adem der eeuwen.”

Oeh, dat klinkt mooi. Wat zeg je daarmee?

“In mijn rituelen, structuren, verhalen put ik uit meer dan duizend jaar traditie. Dan weet ik dus dat het verhaal dat ik ga lezen in de kerk al door ontelbaar veel mensen is beproefd. Die hebben hun leven laten kleuren, zich daardoor laten inspireren. Als iets oud is kun je het achterhaald en versleten noemen, en dat is het soms ook, maar je kunt het ook beproefd noemen. Gerijpt. Je sluit je aan bij een grote gemeenschap, door tijd en plaats heen.”

En nu is het christendom uiteindelijk een vredelievende godsdienst geworden. Chapeau!

“Haha, laat me je van de illusie afhelpen. Ik heb vrienden die niet over hun seksuele geaardheid durven te vertellen. Ik heb vrienden die niet met hun ouders durven te praten over geloofstwijfel. Vrienden, die heel hun sociale kader kwijtraken omdat ze naar een andere kerk gingen. Dat is pijnlijk, dat is sociale uitsluiting. Breder getrokken zie je in de Bijbelteksten genoeg gewelddadige neigingen. Ik noemde al Abraham, er komen heilige oorlogen voor, slavernij is in het verleden door mijn collega theologen zowel goedgepraat als aangevallen.

Sommige theologen lazen in de Bijbel dat er een vloek lag op alle zwarte mensen. Zelfs in de tijd van Jezus was er slavernij en daar zei Jezus niet zoveel van. En er waren theologen die met dezelfde Bijbel in de hand zeiden dat we die slavernij zo snel mogelijk moesten afschaffen als we ons als christenen willen zien. En dan heb ik het nog niet eens gehad over het gerucht dat George Bush jr vlak voordat hij Irak binnenviel met zijn Franse collega heeft gebeld en teksten uit Ezechiël heeft geciteerd, omdat hij dacht dat er bepaalde profetische verwijzingen naar Irak in voorkwamen.”

Waarom wordt secularisme niet geassocieerd met geweld? Kijk eens naar de neoliberale verschijningsvormen ervan; uitbating van mensen, van de aarde, ongelijkheid alom.

“Ik denk dat mensen uit die levensbeschouwing zich andere woorden hebben aangemeten. Vroeger noemden we hebzucht ook nog een God. In de Bijbel wordt ‘ie nog weleens de Mammon genoemd. De geldgod is een reële god waar heel veel mensen in geloven, maar ze noemen het geen god meer. En omdat ze het geen god meer noemen  valt het ook niet meer onder religie en blijft dat dus buiten beeld. Er zijn veel waardenpatronen te ontdekken in onze cultuur die een en al geweld zijn, wat je zegt.”

Daarmee is de stelling van Cliteur niet terecht dat er minder geweld zou zijn op aarde als er geen monotheïstische religie zou zijn.

“Ik denk dat jodendom, christendom en islam juist één grote polemiek zijn tegen het vergoddelijken van geld, van seks, van macht, van jezelf en ook van de extase, zoals drugsmisbruik. Ik denk trouwens dat de natiestaat ook zoiets kan zijn, het kan religieuze trekken krijgen. Allemaal godheden die door de monotheïsten zijn ontmaskerd.”

Hoe duid je de politieke kracht van religie. Wat is die kracht precies?

“Geloof kan individuele politici en stemmers inspireren om de maatschappij in te richten naar een bepaald visioen.”

Mag je daarom preken achter de kansel? Dat ligt erg gevoelig merk ik in mijn contact met voorgangers.

“Dat ligt aan de verzuiling van vroeger. Je wist precies welke voorganger voor welke partij zou gaan. Dat wordt door kerkgangers tegenwoordig als manipulatie gezien. Mijn eigen preken hebben politieke implicaties, maar wat ik wel zal vermijden is om een partij te adviseren. Religie is groter dan een politieke partij.”

Maar je spreekt je wel uit tegen een partij, zoals de PVV.

“Ja dat doe ik inderdaad eens in de zoveel maanden!”

De goedheid van een mens en de waarde van een mens is niet afhankelijk van diens religie. Dat is iets dat we tegen veel gelovigen nog moeten zeggen.

Waarom is de tegenstem makkelijker vorm te geven?

“Omdat ik God en Jezus als een ideaal zie. Ik zie een coalitiepartij altijd vuile handen maken. Nu zie je twee christelijk partijen in een regering zitten die het kinderpardon niet verruimen. Dat steekt. Dan denk ik dat je met al je goede bedoelingen, met je christelijke grondslagen, uiteindelijk toch voor dat compromis gaat. Dat is iets waar de Jezus die ik preek erg weinig mee zou kunnen. Het geloof en het visioen dat ik preek is te groot voor partijpolitiek. En is dus ook altijd een bredere beweging dan het politiek stelsel van mijn land.”

Pleit je voor het Gandhi en Mandela model, de individuele inspirators, buitenfiguren?

“Ja, Martin Luther King was bijvoorbeeld ook dominee. Ik denk dat de plek van een dominee eerder die van King zou zijn dan die van een kamerlid. Ik denk ook wel dat de christelijke broeders in de Tweede Kamer gebaat zijn bij een kerk die onafhankelijk van hen, en kritisch op hen, dat visioen blijft verkondigen en niet hun compromissen zondermeer goedpraat.”

Hoe maak je compromissen op idealen?

“Dat is het probleem.”

Hang je dan niet iets veel te groot aan, ‘het Visioen’, ‘het Koninkrijk’. Je kunt niet alleemaal King zijn.

“Die politici moeten er wat mij betreft dus ook zijn. Mensen die zeggen ‘we gaan het proberen binnen de stelsels die we hebben, om te kijken wat mogelijk is’. Maar King heb ik liever.”

We hebben nog niet gesproken over de media. Is Twittertheologie een lang leven beschoren?

“Ik heb veel te danken aan Twitter. Mijn uitgever is zonder religie opgegroeid en hij heeft nu kinderen en denkt na welke waarden hij hen kan meegeven. Schrijf er eens een boek over, zei hij. Dit boek is ontstaan via Twitter.”

Terug naar het begin van ons gesprek. Wie is de weldenkende 21e eeuwer?

“Er zit een knipoog in naar de fictieve tegenstelling tussen de ‘weldenkende’ atheïst en de ‘achterlijke’ gelovige. Daar spot ik mee. De meeste mensen snappen ook wel dat je tussen gelovigen en atheïsten weldenkenden en niet-weldenkenden tegenkomt. Ik ben zelf die 21e eeuwer én ik ben weldenkend én ik ben religieus.”

Wat kun jij eigenlijk nog van de seculier van de 21e eeuw leren?

“Dat de goedheid van een mens en de waarde van een mens niet afhankelijk is van diens religie. Dat is echt iets dat we tegen veel gelovigen nog moeten zeggen. In je zoektocht naar medemenselijkheid, rechtvaardigheid en schoonheid kun je heel makkelijk optrekken met mensen zonder religie. Vraag maar eens door bij gelovigen, er zit ergens een soort wantrouwen naar mensen die het zonder religie proberen. Maar bondgenoten kun je overal vinden. Er is een universele genegenheid naar het goede.”

Alain Verheij (1989) is reliblogger en zelfverklaard ‘Theoloog des Twitterlands’. Verheij is schrijver, spreker en becommentarieert regelmatig maatschappelijke thema’s via de media. Voor meer informatie zie Alain Vernheij.nl.

Lees hier de recensie van Verheij’s boek: God en ik, wat elke weldenkende 21e eeuwer kan leren van de Bijbel.

Enis-DNW (2)

Enis Odaci

Programmaleider Communicatie

Nieuw Wij heeft twee hoofdactiviteiten: Het onderhouden van het multimediale online platform www.nieuwwij.nl waarin een schat aan …
Profiel-pagina
Al 2 reacties — praat mee.