Een multidisciplinair team van de Anton De Kom Universiteit in Suriname gaat het koloniaal verleden, de slavernij en de doorwerking ervan ontsluiten, mede door orale en narratieve onderzoeksmethoden, vertelt Sanches. “Dat doen we geënt op een meerstemmig perspectief, inclusief de Surinaamse sociale, culturele, psychische, sociaaleconomische en religieuze praktijken.”
Rituelen en liederen spelen volgens Sanches in de culturele identiteit van tot slaafgemaakten en hun nazaten een cruciale rol. Verhalen als essentieel deel van storytelling kunnen helpen onszelf en de ander emotioneel te doorgronden. Ze vertellen hoe het verleden door de ogen van deze onderdrukte groep is ervaren. En dienen als middel om de eigen identiteit en cultuur te onderstrepen. Want het slavernijverleden ligt niet alleen achter ons, maar werkt ook door in het heden. Zo krijgen mensen van kleur nog dagelijks te maken met ongelijkheid en racisme als gevolg van deze geschiedenis. Is er verschil merkbaar qua urgentie van heling en herstel van het slavernijverleden vanuit Surinaams en Nederlands perspectief?
Sanches: “Vanuit het Nederlands perspectief is het urgent omdat de nazaten van de slaafgemaakten tot de jongste generatie zich niet echt een deel voelen van de Nederlandse samenleving. Tegelijkertijd worden zij geconfronteerd met negatieve gevolgen van de doorwerking; zoals het niet kunnen vinden van een stageplek, etnisch profileren en lagere schooladviezen. In Suriname wil men erkenning en ook de ‘reparatie’. Wat is nu het ‘achter de komma’ verhaal van Rutte? Nederland heeft door de plantages van Suriname en de Nederlandse Cariben grote welvaart kunnen vergaren en Suriname daarvoor uitgebuit. Ook de jaren daarna onder het regiem van de kolonisator is er weinig geïnvesteerd in Suriname.”
De invloed van het Nederlandse slavernij- en koloniale verleden is goed merkbaar in de Surinaamse samenleving. Sanches: “Meer kennis hierover is nodig om de blijvende en vaak diepe effecten beter te begrijpen. Onderbelichte vormen van doorwerkingen en perspectieven kunnen een impuls geven aan wetenschappelijk en toegepast onderzoek naar onderbelichte doorwerkingen van het Nederlandse koloniale slavernijverleden.”
Multiperspectiviteit
Hoe kunnen we ons koloniale verleden beter begrijpen en er mee in het reine komen? Sanches stelt dat hierbij ook een meerstemmig perspectief geïmplementeerd zal worden: “Met betrokkenheid van historici, sociale wetenschappers, ervaringsdeskundigen en maatschappelijke groepen. Inclusief, en naar gender.”
Zicht op het Nederlandse slavernijverleden is nodig om ons te verhouden tot het koloniale verleden en reparatie te bewerkstelligen, meent Sanches. “Mondelinge geschiedenis speelt hierin een belangrijke rol. Veel culturele en historische verhalen zijn van generatie op generatie onder meer in orale vorm doorgegeven. Dankzij deze verhalen denken wij na over onderdrukking en culturele ontworteling. Nazaten van tot slaafgemaakten hebben baat bij erkenning en bewustwording van het slavernijverleden. Erkenning van het feit dat slavernij een van de grootste misdaden uit de menselijke geschiedenis is en dat zij hiermee verweven zijn. Bewustwording van dit gedeelde verleden geldt voor de gehele Nederlandse samenleving. Want het is onze gezamenlijke nationale geschiedenis.”
Het luisteren naar meerstemmigheid geeft ook ruimte voor nieuwe vragen en behoeften van jongere generaties. Tot op heden is volgens Sanches door Surinaamse, Caribische en Nederlandse psychologen, psychiaters en orthopedagogen niet voldoende aandacht besteed aan de implicaties van het koloniale verleden voor de gedragswetenschap. Hoewel er in de opleidingen aandacht is voor migratie en racisme, ontbreekt het aan inzicht in de gevolgen van slavernij, slavenhandel en het koloniale verleden voor individuen, gezinnen en sociale groepen.
“Professionele beroepsbeoefenaars zijn vaak niet geschoold in de invloed van slavernij op psychische ontwikkeling en identiteitsvorming. Over het algemeen is er weinig kennis over de transgenerationele gevolgen van slavernij en de impact hiervan op de geestelijke gezondheid van de nazaten van tot slaafgemaakten. Deze invloed wordt niet erkend in de opleidingsprogramma’s. Evenmin zijn professionals zich bewust van de invloed van het koloniale en slavernijverleden op hun eigen houding en professioneel handelen”, aldus Sanches.
Trauma, pijn en rouw
“Door de Nederlandse kolonisator is in Suriname een politiek van verdeel en heers gevoerd. Dat is begonnen bij de tot slaafgemaakten en hun nazaten, maar werd verder gehandhaafd bij de groepen die daarna naar Suriname kwamen. En dat is terug te vinden in de hedendaagse samenleving. Ook nu nog ervaren nazaten van tot slaafgemaakten bewuste en onbewuste vormen van racisme en uitsluiting, onder meer in het dagelijks leven, op de werkvloer en in het onderwijs. Racisme bijvoorbeeld geeft betekenis aan verschillen in huidskleur. De doorwerking op mentaal gebied wordt ook wel het ‘intergenerationeel trauma’ of ‘post traumatic slave syndrome’ (Graff, 2014) genoemd. De sporen worden doorgegeven van generatie op generatie. Intergenerationeel trauma is een complex concept.”
Sanches zegt dat voor de bewustwording rond het slavernijverleden erkenning voor de Surinaamse samenleving van eminent belang is: “Want door bewustwording krijgt men beter inzicht over bestaande, vaak negatieve, patronen in het leven. Met dit verkregen inzicht kan men die patronen doorbreken.”
‘Slaaf-meester template’
De ‘slaaf-meester verhouding’ is de template waarlangs relaties, identiteitsvorming, opvoeding en gezinsvorming vormgegeven wordt. Al ziet Sanches in dit patroon wel een verandering optreden: “Op het gebied van identiteitsvorming bijvoorbeeld. Men is bewust en trots om een Afro-Surinamer te zijn. Dat uit zich in verschillende kunstvormen, onder meer muziek en film. Het zwart bewustzijn is steeds meer te zien en te vinden in de samenleving. In opvoeding is men zich er ook bewuster van dat men anders kan opvoeden. Minder streng en autoritair. Zowel in Suriname als ook in andere Caribische landen is er sprake van een strenge en warme opvoeding tegelijk. Je krijgt bijvoorbeeld een pak slaag van je moeder, maar ze maakt wel een paar uur later je favoriete maaltijd klaar.”
Excuus zorgt voor welbevinden
Na de excuses voor het slavernijverleden die oud-premier Mark Rutte en koning Willem-Alexander drie jaar geleden maakten, moest er een vervolg komen om een eind te maken aan de achterstelling van de nazaten van tot slaafgemaakten. Dat was de centrale boodschap bij de Nationale Herdenking Slavernijverleden destijds op 1 juli Keti-Kotidag in het Oosterpark in Amsterdam. De slavernij-excuses vormden een komma, ‘geen punt’. Welke impact hebben de excuses van voormalig premier Mark Rutte en Koning Willem-Alexander als katalysator voor de beleving op mentaal vlak van het slavernijverleden in Suriname teweeggebracht?
Sanches: “We zien geen mensen die moeten ‘helen’. Helen heeft een connotatie van niet ‘gezond’ of niet in orde zijn. De kracht van de voorouders is relevant en van onschatbare waarde. Dankzij hun overlevingsmodus bestaan wij. Ondanks de ontworteling, ontmenselijking en ontheemding van hen de tot slaafgemaakten. Zij waren in staat om samenlevingen te vormen en culturen te ontwikkelen. En economische voorspoed voor Europa te realiseren. De excuses bieden erkenning, geen heling want dat is niet noodzakelijk. Al draagt het wel bij aan een algeheel gevoel van welbevinden.”
Welbevinden een term uit de positieve psychologie, verwijst naar de algemene staat van tevredenheid en de positieve emotionele en psychologische toestand van een individu . Dit kan worden beïnvloed door factoren zoals gezondheid, relaties, werk, financiën en persoonlijke vervulling. Welbevinden draagt ook bij aan het gevoel deel uit te maken van een gemeenschap. Door het institutioneel racisme, ongelijkheden op maatschappelijk, economisch en cultureel gebied en de machinaties van doorwerking, is er nog een werking van buitensluiting waardoor zelfs nu de derde en vierde generatie nazaten van slaafgemaakten niet het gevoel hebben deel te zijn van de Nederlandse samenleving.
De afgelopen jaren lijkt voorzichtig verandering voelbaar in hoe Nederland kijkt naar zijn koloniale verleden. Surinaamse perspectieven en leed vallen sinds de excuses van oud-premier Mark Rutte en Koning Willem-Alexander binnen het Nederlandse morele kader. Op 25 november 2025 viert Suriname vijftig jaar onafhankelijkheid. Sanches erkent dat vijftig jaar een korte periode is in de geschiedenis van staten: “Tegelijkertijd is het lang genoeg om te beseffen dat natievorming niet alleen een politieke, maar ook een morele en culturele opgave is. Suriname is een jonge natie, met wortels in een lange en pijnlijke geschiedenis van kolonialisme en trans-Atlantische slavernij. Het aanbieden van excuses en het vragen om vergiffenis voor dit verleden zijn geen louter symbolische handelingen. Zij vormen een daad van erkenning die respect afdwingt en de waardigheid van de natie bevestigt.”
Volgens Sanches opent erkenning de weg naar een dieper begrip van de doorwerking van slavernij in de huidige samenleving: “Onderzoek naar deze erfenis maakt zichtbaar welke patronen de ontwikkeling belemmeren. Zoals ongelijkheid, discriminatie en sociale fragmentatie. Slavernij en koloniale onderdrukking hebben psychologische en sociale littekens achtergelaten die van generatie op generatie worden doorgegeven. Door deze dynamieken te begrijpen en te doorbreken, ontstaat ruimte voor veerkracht en herstel.
Want sterkere individuen vormen sterkere gezinnen, en sterke gezinnen zijn de bouwstenen van een stabiele samenleving. Zo kan Suriname, door erkenning van het verleden en doorbreking van negatieve patronen, een fundament leggen voor een betere toekomst. Waarin solidariteit, respect en kracht centraal staan. Het vijftigjarig jubileum is daarmee niet slechts een viering, maar een oproep tot bewustwording en vernieuwing.”
Projectgroep doorwerking slavernijverleden
In het herdenkingsjaar Slavernijverleden (2023-2024) is de projectgroep ‘Doorwerking van het slavernijverleden in praktijk, onderwijs en wetenschap’ van de geestelijke gezondheidszorg opgericht. Een samenwerking tussen de Surinaamse Vereniging van Psychologen en Orthopedagogen, het Nederlands Instituut van Psychologie, de Afdeling Mensenrechten en de transculturele sectie van de Vereniging voor Psychiatrie. Het is een initiatief vanuit de diverse beroepsgroepen voor bewustwording en doorwerking van het slavernijverleden in Suriname voor de Geestelijke Gezondheidszorg. Sanches onderstreept dat dit initiatief gezamenlijk vanuit Nederland en Suriname opgepakt is. Met als doel het formuleren van een statemen dat is aangeboden aan de diverse besturen van de deelnemende verenigingen. Er zijn verschillende activiteiten zoals workshops en masterclasses aangeboden die goed (virtueel) bezocht zijn.
Missie is de bewustwording en erkenning van de gevolgen en doorwerking van slavernij, slavenhandel en kolonialisme voor personen, relaties en samenlevingen, met specifieke aandacht voor de professionals in psychologie, psychiatrie en (ortho)pedagogiek – een specialisatie binnen de pedagogiek die zicht richt op het begrijpen en behandelen van opvoedings- en ontwikkelingsproblemen bij kinderen en jongeren.
Doelstellingen zijn, ten eerste, de rol van psychologie, psychiatrie en (ortho-)pedagogiek in de legitimatie en de bestrijding van het verleden en heden van slavernij zichtbaar en kenbaar maken, in de hulpverlening en de wetenschappelijke activiteiten zowel in Suriname, Aruba, Curaçao en Caribisch Nederland als in Nederland. Ten tweede bewustwording en erkenning bevorderen van de psychologische, psychiatrische, pedagogische, sociale en economische gevolgen van kolonialisme, slavenhandel en slavernij. Aandacht scheppen voor een meer contextuele en historie gerichte benadering in de GGZ. En ten derde is de doelstelling om aandacht genereren voor kolonialisme en slavernij met als doel dat deze worden opgenomen in het academisch en professioneel onderwijs.
Kennis- en onderzoeksagenda slavernij en doorwerking in meerstemmig perspectief
Het slavernijverleden lijkt achter de rug. De betrokkenheid van Nederland bij de trans-Atlantische slavernij in Suriname is in het kader van 160 jaar afschaffing slavernij wederom in de schijnwerpers komen te staan. Dit vanuit het bewijs en besef dat hedendaagse achterstanden, trauma’s en vraagstukken, waarmee de inheemsen en nazaten van tot slaafgemaakten Afrikanen geconfronteerd zijn, doorwerkingen zijn van het slavernijverleden. Het bewijs en het besef werden versterkt met de excuses van de toenmalige premier Mark Rutte van Nederland en koning Willem-Alexander aan de nazaten van de trans-Atlantische slavernij in Nederland, Caribisch Nederland en Suriname voor de Nederlandse betrokkenheid bij het slavernijverleden. De koning vroeg daarbij ook om vergiffenis.
Het traject om te komen tot een Kennisagenda bestond allereerst uit een verkennend onderzoek onder Afro-Surinamers, onder leiding van Helmut Gezius (docent Anton de Kom Universiteit). Deze verkenning, getiteld: Na So Blaka Buba Tan, heeft informatie opgeleverd voor de kennisagenda. Het tweede initiatief is genomen door het Nationaal instituut Nederlands Slavernijverleden en erfenis (NiNSee). Het NiNSee wilde van Inheemse en Afro-Surinaamse organisaties door middel van een symposium in Suriname vernemen wat hun perceptie is van de doorwerking van het slavernijverleden en op welke manier zij kan ondersteunen bij het opstellen van een agenda om de effecten van de doorwerking duidelijk te maken voor alle actoren en die te helpen minimaliseren. Het derde initiatief is genomen door Eric Jagdew, Helmut Gezius en Manon Sanches – docenten aan de Anton de Kom Universiteit. Het gaat hier om een tweedaags symposium, getiteld Slavernij en Doorwerking in meerstemmig perspectief. Dit gebeurde in een samenwerking van de Anton de Kom Universiteit van Suriname met het Koninklijk Instituut voor Taal, Land- en Volkenkunde (KITLV) en het Nationaal Instituut Nederlands Slavernijverleden en Erfenis (NiNSee). Het meerstemmig perspectief was ingegeven door het inzicht dat er meerdere aspecten, invalshoeken, uitgangspunten en benaderingen aan de bestudering van de doorwerking van het slavernijverleden zijn. Als gevolg hiervan zijn in Suriname verschillende (wetenschappelijke) initiatieven genomen op het gebied van dit dossier met als doel het vaststellen van een (wetenschappelijke) kennisagenda voor de periode 2023-2033.
Referenties
Gezius, H., Jagdew, E. R., & Sanches, M. R. (2025). Kennis en onderzoeksagenda slavernij en doorwerking in meerstemmig perspectief: Nieuwe inzichten en benadering in onderwijs en onderzoek over de trans-Atlantische slavernij en haar doorwerking in Suriname.
Graff, G. (2014). The intergenerational trauma of slavery and its aftermath. The Journal of Psychohistory, 41(3), 18–32.
Lie-a-Ling, H. J. M., Zuubier, P., Roopnarine, J. L. (2018). A contemporary look at parenting beliefs and practices and childhood outcomes in Caribbean cultural communities. Caribbean Journal of Psychology, 10, 54-90. (Ernst Bolmeijer, et al ,2019)
Deze serie is een coproductie van Stichting Heilzame Verwerking Slavernijverleden & Nieuwwij.nl.
