Waarom de vraag stellen al genoeg is

Achter het raam, op het balkon van Merel’s (24) studentenflat, heeft een duif twee eieren gelegd in een vergeten plantenpot. Moederduif weet duidelijk wat haar te doen staat, Merel probeert intussen woorden te vinden voor de betekenis van haar eigen leven. Zij hoort bij de twintigers van nu die op zoek zijn naar antwoorden op grote, existentiële vraagstukken, terwijl de verwachting naar zelfredzaamheid hoog is. Waar eerdere generaties hun houvast vonden in religie, traditie of vaste maatschappelijke structuren, groeit deze generatie op in een tijd waarin zekerheden schaars zijn. Steeds vaker klinkt daarom dezelfde vraag: heeft het allemaal wel zin? Herbruikbare boodschappentassen zijn de norm, protesten voor mensenrechten worden druk bezocht en vegetarisch eten is vaste prik. Maar wat als de wereld er ondertussen niet eerlijker, groener of liever op lijkt te worden? Wat is dan de betekenis van wat je doet? De individualistische context waarin Merel opgroeide en de fase van het leven waarin ze zich nu bevindt, bieden het perfecte kader om deze zoektocht eigenzinnig in te vullen.

“Ik kom niet uit een religieus nest.” Merels ouders zijn niet streng religieus opgevoed en religie speelde simpelweg geen rol in de opvoeding van hun eigen kinderen. In plaats daarvan stonden gelijkwaardigheid, nieuwsgierigheid en een open houding naar onbekende perspectieven centraal. Vanuit die nieuwsgierigheid is Merel, na haar bachelor Sociologie, bij de master Religie en Samenleving terechtgekomen. Ze vindt religiewetenschappen fascinerend, juist omdat ze het niet van huis uit heeft meegekregen. “Het is iets wat ik niet kan begrijpen, wat gewoon los van me staat.” Voor Merel voelt religiewetenschappen als “een eindeloos veld waar je in kan dwalen.”

Merel is, net als veel van haar generatiegenoten, opgegroeid zonder een voorgegeven betekenis van het bestaan. Ze ziet dat veel eerdere generaties zingeving kregen opgelegd door de kerk, of dat zij deze juist vonden in het afzetten tegen diezelfde kerk. Zij ervaart een gebrek aan beide. “Dit zorgt voor een hele grote open space waar ik iets mee wil doen, het dwingt me tot nadenken over mijn bestaan.” Op de middelbare school begon het te knagen. “Ik kreeg het idee dat ik misschien niet dezelfde toekomst wou als die voor mensen om mij heen vanzelfsprekend leek; huisje, boompje, beestje.” Maar als ze dat dan misschien niet zou willen, wat wil ze dan wel? “Ik wil het zomaar voortkabbelen tegengaan.” Merel is niet tevreden met gewoon maar leven; ze wil zichzelf de vraag blijven stellen: “Is dit wat ik met mijn leven wil doen?” Ze blijft reflecteren op de keuzes die ze maakt. “Ik wil op zoek naar hoe ik mijn eigen leven ga invullen tot het einde, op een manier die ik wil.”

“Niks”, antwoordt Merel wanneer ik vraag wat ze doet om haar leven zin te geven. “Maar ik doe wel dingen die mij blij maken of een gevoel van geluk geven.” Die lijst is lang: sporten, vrienden, familie, studie en de duiveneieren. Maar wanneer je dingen doet die je gelukkig maken, zorgt dat niet voor een zinvol leven? “Nee, wel zin om op te staan, maar ze maken mijn leven niet zinvol.” Voor veel mensen zit er zingeving in kleine, betekenisvolle activiteiten, maar voor Merel niet. “Wat ik doe, zou ik ook niet kunnen doen; beide keuzes wegen even zwaar op de weegschaal van zinvolheid. Het maakt in the end niet uit.”

“Zingeving, voor mij, impliceert dat wat ik doe waardevoller is dan het allemaal niet doen.” Merel ziet tijdens haar studie, met een blik van buitenaf, dat er bij religies een sterke zingeving aanwezig is. “Er is altijd een soort basislaag van zingeving,” legt ze uit. Om het te verduidelijken, gebruikt ze een metafoor. “Het abstracte dat altijd om praktijken en rituelen heen hangt, zit allemaal in een soort wolk, en die wolk zie je niet als je erin zit. Die is er gewoon.” De wolk maakt alledaagse praktijken en rituelen zinvol. “Al die dingen die in die wolk zitten, die doe ik ook; sporten, studie, vrienden. Maar de wolk ontbreekt.” Veel religies hebben een antwoord paraat op de vraag waarom je hier bent en waar je het allemaal voor doet. Zingeving is dan vanzelfsprekend. “Die wolk”, zo omschrijft ze, “ik denk dat ik daar naar op zoek ben, omdat die wolk voor mij niet zomaar God is.” Ze voegt toe: “Het kan ook zijn dat ik er uiteindelijk achter kom dat die wolk niet bestaat, dat het voor sommigen wel bestaat in de vorm van God, maar voor mij niet. Dat zou kunnen, dat weet ik niet, maar ik vind het leuk om na te denken wat die wolk dan is, voor mij.” Voelt het dan ook alsof ze iets mist? “Ik ben gewoon nieuwsgierig en benieuwd naar hoe dat voelt en wat dat dan is. Dat het leven misschien minder oppervlakkig zou kunnen zijn dan dat ik soms denk dat het is. Het is niet dat het beter zou zijn als ik die wolk wel zou hebben, maar misschien levert het meer verdieping op.”

Het gebrek aan de wolk is voor Merel geen reden om achterover te leunen. “Ik kan niet niets doen. Kijk, de wereld zou niet anders zijn als ik er niet zou zijn geweest, maar ik ben er wel.” Fenomenen, zoals de klimaatcrisis, dwingen Merel tot nadenken over hoe ze zich ertoe wil verhouden. Zo probeert ze zo milieubewust mogelijk te leven; ze vliegt niet meer en doet mee aan “plantmaartig” ꟷ een zelfverzonnen initiatief waarbij ze in maart veganistisch eet. “Ik voel een bepaalde verantwoordelijkheid als rijk, geprivilegieerd, wit mens om iets te doen aan klimaatverandering. Omdat arme mensen op het zuidelijk halfrond de eerste zijn die geraakt gaan worden.”

Als ik vraag wat ze met haar acties hoopt te bereiken, moet ze even denken. “Ik weet ook wel dat wanneer ik als enige persoon veganistisch eet en niet reis, dat het geen verschil maakt. Ik hoop natuurlijk dat ik heel veel mensen kan beïnvloeden om ook veganist te worden en te stoppen met vliegen. Maar het is ook niet dat ik zóveel doe. Het is niet dat ik in de politiek ga en me hard maak voor het klimaat. Dus ik doe het ook een beetje zodat ik ’s avonds kan slapen. Dat ik gewoon oké ben met mezelf. Maar ik weet wel dat ik met dit soort acties mensen in mijn omgeving bewuster heb gemaakt, zoals mijn ouders.” Niet meer vliegen is een sterk statement dat veel mensen niet durven maken; juist daarom doet Merel dit wel. “Mijn vrienden vliegen overal heen, ook mijn ‘duurzaamheidsvrienden’. Maar ik vind het wel goed om een soort tegengeluid te bieden, om harde statements te maken, niet dat genuanceerd geklets de hele tijd dat zegt: ‘nee, ik vlieg toch nog één keer.’ Ik kan het niet accepteren dat de mensen die niks met klimaatverandering te maken hebben erdoor geraakt worden; ik kan dat niet laten gebeuren.”

Hoewel klimaatbewust leven richting geeft in haar keuzes, blijven de existentiële vragen onbeantwoord. Om die te verkennen, zoekt ze mensen op die het anders zien. Deze week staat een Bijbelstudie-bijeenkomst op de planning. “Ik vind het goed om ook verbinding te zoeken met mensen die heel anders denken”, vertelt ze. “Het is interessant om te horen wat andere mensen denken, en het is belangrijk om mezelf niet te isoleren en een soort nepwereld te creëren.” Merel gaat er niet vanuit dat ze opeens weet wat de zin van haar bestaan is na de Bijbelstudie, wel motiveert het haar om verder te speuren. “De zoektocht naar eigen betekenisgeving duwt me de drempel over om naar zoiets als Bijbelstudie te gaan.” Die zoektocht is geen project met een eindpunt. Het is gewoon hoe ze leeft.

“Je kunt ook geluk vinden of beleven zonder dat je weet wat de zin van jouw leven is.” Merel heeft er vrede mee als ze de wolk nooit weet te ontrafelen. Ze blijft dingen doen die haar blij maken, blijft nieuwsgierig naar wat zingeving voor anderen betekent en blijft zichzelf de vraag stellen of dit is wat ze met haar leven wil. Niet omdat ze per se een definitief antwoord verwacht, maar omdat de vraag stellen al genoeg is. Het niet-weten is voor haar geen probleem om op te lossen; het geeft juist de ruimte om te verkennen, uit te proberen en opnieuw te beginnen. Het leven gaat door. Buiten broedt moederduif op de eieren.