In de gemeente Barneveld is hij geboren en in een traditioneel protestants gezin opgegroeid. Inmiddels woont hij bijna veertig jaar in Bilthoven. Hij is gehuwd en heeft een volwassen zoon. Met een achtergrond in bedrijfseconomie en overheidsfinanciën werkte Edie Brouwer bij het ministerie van Landbouw, Algemene Zaken en het waterveiligheidsprogramma ‘Ruimte voor de Rivier’. “De nieuwsgierigheid als kind van wat er al dan niet na de dood is, mijn interesse in geschiedenis en neiging tot diepgang maakten dat ik hbo-theologie ging studeren. De bekende theoloog prof. A.A. van Ruler is familie van moederskant. Die interesse zit dus een beetje in de genen.”
Wat bracht je ertoe het boek te schrijven?
“Grootgebracht ben ik met de twaalf artikelen des geloofs die wekelijks in de kerkdienst werden voorgelezen en die er als fundament als het ware in werden geheid. Op die achtergrond kijk ik dankbaar terug. Vanaf de puberteit had ik twijfel over het verhaal en ging ik probleemloos ‘minder frequent’ naar de kerk. Maar de levensvragen bleven en ook wat in het christendom koren is en wat kaf is.
“Na mijn beroepsopleiding ging ik dan ook, tot verrassing van menigeen, naast mijn werk hbo-theologie studeren. Dat was een openbaring; er is weinig zo boeiend als de geschiedenis van hoe de christelijke geloofsbelijdenis tot stand is gekomen: een geschiedenis vol politieke intriges en theologische strijdvragen. De Almachtige was niet almachtig (vertaalfout). Ten derde dage wederom opgestaan moet niet worden verstaan als drie dagen na Goede Vrijdag. Jezus van Nazareth was in het vroege christendom niet Gods Zoon. Nedergedaald ter helle is niet Bijbels en was in de vierde eeuw een vergevorderde deal met de orthodoxie om de belijdenistekst bij te stellen naar dat Jezus op God lijkt in plaats van aan God gelijk is. Enzovoort.
De overgedragen geloofswaarheden kwamen bij mij op losse schroeven en na die afgeronde opleiding begon ik te schrijven wat ik nog geloofde. Dat bleef jaren op de plank liggen door gezinsvorming en carrière en dijde vervolgens uit met invalshoeken uit biologie, psychologie, astronomie, archeologie en geologie – de mens kan immers beter dan ooit in de spiegel kijken als het gaat om zijn afkomst en zijn plek. Het feit dat we genetisch een gemeenschappelijke voorouder hebben met de chimpansee, die in de top zit van de zoogdieren die hun soortgenoten killen, verklaart veel van ons gedrag. Het zal je familie maar zijn…
Toen ik het concept links en rechts liet lezen, wezen enkelen mij erop om het uit te geven omdat het een niet alledaags, boeiend verhaal is. Dat sprak me wel aan want in mijn aard zit dat ik mijn ondervindingen wil delen. Dat was al zo in de eerste klas van de lagere school toen ik vanachter een katheder in de tot de nok toe gevulde kerk zonder enige podiumangst een kerstdeclamatie verzorgde.”
Je boek is geen dogmatische verdediging van geloofstellingen, maar een gids voor wie wil onderzoeken, bevragen en misschien zelfs opnieuw belijden. Waarom vind je dit belangrijk?
“Koning, keizer en paus bepalen niet meer wat je wel of niet hebt te geloven. In de afgelopen eeuwen is de macht verschoven naar het individu en is elk aangewezen op zijn of haar eigen oordeelsvermogen. Los van deze maatschappelijke ontwikkeling is dat individuele ook christelijk, want Jezus houdt in de Bergrede zijn publiek voor dat bidden een privéaangelegenheid is en geen zaak van de overheid, of van de tempel. Daarmee verlost hij de mens als kuddedier en emancipeert hij die én vuurt hij die ook aan om zélf aan de bak te gaan. We zijn, zoals theoloog Okke Jager in 1991 zo raak zei, geen aanhangwagen maar hebben zelf een motor.”
Veel mensen denken dat door onderzoek en kritische vragen stellen niets van geloven over blijft. Zie je dat ook zo? Wat zou je tegen de mensen willen zeggen?
“Paulus streed al tegen de Griekse wijsgeren en stelde dat geloven boven argumenteren gaat. Bij hem gaat het om aannemen; zonder vragen te stellen. Dat was bedoeld om de vaak ongeschoolde massa te betrekken. Ieder die zich daar veilig bij voelt, moet dat blijven doen. Het kan evenwel toch niet zo zijn, zoals de popgroep Het Goede Doel zo scherp zong in 1982 in het liedje Vechten, dat ieder die gelooft zich vrijwillig van het verstand berooft. Tegelijk verneem ik dat mensen soms koudwatervrees hebben om het boek tot zich te nemen. Tegen hen zou ik willen zeggen: Durf, je krijgt er een steviger fundament voor terug.”
En dat is?
“In alle situaties waarin wordt geleden, heeft de mens een reddingsvlot nodig waar we op kunnen klimmen om te blijven drijven; óngeacht of het waar is. En de Bijbel biedt dat ten overvloede, naast moraal. Als een mentale coach beloofde Jesaja het gekwelde Joodse volk tijdens de ballingschap in Babel dat er een nieuwe toekomst volgt van vergeving, verlossing en van terugkeer; de woestijn zal bloeien en alle verdriet zal verdwijnen. Hij boorde zo een ongekend reservoir van vooruitzicht en van verlangen aan. Dit wel míts het volk sterk is en de gedachten daarop concentreert. En voor de tussentijd inspireerde hij dat God de vermoeide kracht geeft, de bevreesde nabij is en andere beeldende teksten uit wat ik wel eens heb betiteld als mogelijk het eerste zelfhulpboek.
In Auschwitz sloot de Joodse gevangene Viktor Frankl op Jesaja aan. Hij was psychiater en wilde voor verlossing niet het prikkeldraad inrennen, zoals gebeurde, maar verlangde naar zijn vrouw en om colleges te geven van zijn ervaringen. Zijn focus op die verlangens sleepte hem door de catastrofe.
En het ultieme verlangen is natuurlijk de hemel. Zoals Herman Finkers zo prachtig zingt in zijn liedje Daarboven in de hemel. Mag de hemel dan een verzonnen iets zijn, toch bestaat ze wel. Zoals de veertigste van Mozart en de liedjes van Jacques Brel ook ooit zijn verzonnen – toch bestaan ze wel.”
Wat zijn voor jou de meest waardevolle aspecten of inzichten vanuit de christelijke geloofstraditie? En welke ballast gooi je liever overboord?
“De christelijke boodschap kent samengevat van origine maar één regel: God en uw naaste liefhebben als uzelf. Dat is het. Een levensstijl niet van zelfzucht, maar ik zeg u, ontferming; niet van kracht of de sterkste, maar ik zeg u, zachtmoedigheid; niet van haat, maar ik zeg u, de andere wang toekeren; niet van wraak, maar ik zeg u, mildheid en vergeving; niet van control, maar ik zeg u, vertrouwen.
Die boodschap is in de decennia erna beladen met mystiek en is in de eeuwen erna verbogen door dogma’s. Dogma’s dat de Heilige Geest ook God is en denk bij mystiek aan wonderen zoals de bruiloft in Kana waar, let op, op de derde dag water wordt veranderd in wijn. Een verhaal dat armpje drukken is met die andere godenzoon, Dionysos, die toen al eeuwen populair was, die ook uit een maagd was geboren, die ook uit de dood was opgestaan en op wiens feest al eeuwen water in wijn werd veranderd; alleen is de wijn die Jezus schenkt beter én dubbel zo veel als bij Dionysos (die verandert drie vaten en Jezus zes). Het feest van Jezus’ geboorte werd niet voor niks de eerste eeuwen gevierd op 6 januari – de feestdag van Dionysos – en pas in het jaar 354 gezet op 25 december.
Geboeid ben ik dan ook door de Jefferson-bijbel die ook beschikbaar is in het Nederlands. Thomas Jefferson, opsteller van de onafhankelijkheidsverklaring van de Verenigde Staten van Amerika, de derde president die tweehonderd jaar geleden overleed, sneed, op zijn oude dag ’s avonds voor het slapen, met een scheermes de hem aansprekende teksten uit de evangeliën en plakte die in een leeg boek. Een eigen Bijbel zonder het verhaal dat water in wijn wordt veranderd en zonder andere wonderen en mythen en wel met de gelijkenis van de arbeiders in de wijngaard waarin degene die, om zo te zeggen, al om zeven uur ‘s ochtends hard begon te werken net zo veel krijgt betaald als degene die pas aan het einde van de middag aan komt drentelen en met als les: God is geen boekhouder.”
Is samen geloven nog wel mogelijk als iedereen zijn eigen geloof definieert?
“Goeie vraag want daar zit inderdaad spanning. Het christendom was in het begin een nogal bonte beweging met uiteenlopende richtingen en als erkenning door de Romeinse keizer en een eenduidige belijdenis waren uitgebleven, dan was het in verdeeldheid naar de filistijnen gegaan en had het niet al tweeduizend jaar overleefd.
Tegelijk is waar dat de hele Bijbelse geschiedenis, ook in het Oude Testament, tot op de dag van vandaag, eigenlijk een strijd is tussen orthodoxen en, noem het, vrijzinnigen. De eersten hebben eeuwenlang behendig en doelgericht aan het langste eind getrokken in de richtingenstrijd. Zo werd in het evangelie van Johannes de gelovige Thomas weggezet als ongelovig en werd diens evangelie zonder wonderen, buiten de Bijbel gehouden.
Consequentie was dat zo kuddes mensen uit de kerk zijn weggejaagd of zich er niet meer thuis voelden omdat zij anders zijn in overtuiging of omdat zij twijfelen. Je kunt mijns inziens niet anders dan ruimte geven aan verscheidenheid. Zo schreef Spinoza in 1670 met groot inzicht in zijn Traktaat dat mensen niet anders kunnen denken dan wat ze denken.”
Zie jij relevantie voor geloofsgemeenschappen? En zo ja: hoe?
“Graag sluit ik me aan bij mensen als Hans Denck en Dirck Volckertszoon Coornhert die tijdens de reformatie in de zestiende eeuw de onzichtbare kerk aanhingen als beweging van navolging in christelijke levensstijl. Zoals in de eerste eeuwen toen er nog geen georganiseerde kerk was en de duif en de goede herder het embleem waren. Dat werd evenwel vanaf de vierde/vijfde eeuw, toen de kerk structuur had gekregen en de belijdenis was opgesteld, verdrongen door het embleem van het kruis waarbij de nadruk ligt op de verzoening en opstanding.
Volgens Coornhert moet het gaan over het beoefenen van deugden ongeacht katholiek, luthers, dopers of gereformeerd en moet het niet gaan over organisatie, dogma’s en ceremonies of, zoals hij het noemde, ‘poppenspel’. Ze kregen geen poot aan de grond bij de orthodoxen en het leerstuk won van de leefstijl.”
Zie je andere religies en tradities ook als wegen van geloof en wijsheid? Hoe verhoud jij je daartoe?
“Eeuwenlang heerste in het Westen de idee dat het christendom uniek is. Tot in 1771 de Fransman Abraham Anquetil-Duperron het Westen kennis liet maken met zijn vertaling van de door hem getraceerde en in Europa onbekende, heilige boeken van het geloof van de profeet Zarathoestra. Toen het Joodse volk begin zesde eeuw voor Christus naar Babel was weggevoerd, maakte het daar kennis met dat geloof van koning Cyrus (Kores in het Hebreeuws). Het volk had een godsdienstige traditie van de wet naleven, offeren en bidden waarbij ziekten en rampen werden herleid naar dat ze dat niet goed hadden gedaan. En het Joodse geloof bleef verre van wat er na de dood zou zijn.
Toen in Babel leerde het volk het visioen kennen van Zarathoestra dat er een verlosser zal komen, dat het goede van Ahura Mazda (zeg God) tenslotte het kwade en het onrecht zal overwinnen van Angra Mainyu (zeg de duivel). Daartoe zal Ahura Mazda, zonder seks, bij een maagd een saoshyant (zeg een weldoener) verwekken. Die verlosser zal op de dag des oordeels bedrog en haat verdrijven en zal dan aan degene die goed heeft gedacht, goed heeft gesproken en goed heeft gedaan wederopstanding geven met een nieuw lichaam. De boosaardige Angra Mainyu moet uiteindelijk buigen en vluchten. Je kunt je voorstellen dat de vertaling van Anquetil-Duperron insloeg als een bom. De ogen werden geopend voor de relatie van het christendom tot de veel oudere profetie van Zarathoestra. En… laten we wel beseffen dat de Islam vooral een reactie is op de christelijke leer van dat de Vader, de Zoon en de Heilige Geest alle drie God zijn.”
Edie Brouwer. Ik geloof het wel. Ik geloof het niet. Paperback. ISBN 978-94-93349-94-0. Uitgeverij Van Warven, 2026. € 23,95. Lees meer.
