Al ruim anderhalf jaar voert Mennonite Action – een beweging van mennonieten, anabaptisten en sympathisanten – actie tegen het Amerikaanse Israël-beleid, in solidariteit met de Palestijnse bevolking in Gaza. De beweging is zichtbaar, goed georganiseerd en opvallend krachtig, sterker dan welke andere christelijke groepering in de VS of Canada dan ook. Zo dagen deze ‘dwarsliggers’ niet alleen de samenleving, maar ook hun eigen achterban uit de morele lat hoger te leggen. Jonathan Smucker – socioloog, politiek organisator en medeoprichter – ziet daarin de kracht van identiteit in actie. ‘Wie we zijn, doet ertoe in hoe we protesteren.’
In november 2023 werd Mennonite Action opgericht, als directe reactie op het aanhoudende geweld tegen de Palestijnen in Gaza. Inmiddels zijn er zo’n honderd gemeenten bij betrokken, heeft de beweging vijfentwintig lokale kantoren en groeit het aantal mensen dat zich aansluit. Daarmee is de beweging uitgegroeid tot een van de meest zichtbare kerkelijke gemeenschappen die zich expliciet uitspreken tegen de genocide in Gaza, en pleiten voor een wapenstilstand en een politieke oplossing voor de Palestijnen.
Naast het onverwacht opzoeken van Congresleden, brieven schrijven aan vertegenwoordigers, plaatsnemen in de hal van het Capitool en samen kilometers marcheren, geeft Mennonite Action een bijzondere uiting aan haar protestacties. ‘Onze demonstraties zijn vormgegeven als erediensten. We zingen samen hymnes, bidden, uiten onze klaagzangen en reflecteren. Ook luisteren we naar preken. Zo brengen onze demonstraties elementen van aanbidding en onze geloofstraditie naar voren in het publieke domein.’ Ook in de stijl van de protesten klinkt de mennonitische identiteit door. ‘De protestbanners die we gebruiken zijn gemaakt in de stijl van Noord-Amerikaanse quilts, een esthetiek die sterk geworteld is in onze cultuur.’
Identiteit als kracht
Juist in de context van de Verenigde Staten vormen deze uitingen van geloofsidentiteit een verrassend contrast met gangbare protestvormen. ‘Er hangt een soort mystiek rondom de mennonieten’, zegt Smucker. ‘Mensen weten niet wie we zijn, waar we voor staan. Ze associëren ons met de amish. Tegelijkertijd bestaan er rigide stereotypes over wie een demonstrant is of kan zijn. Een groep Mennonieten die hymnes zingt als publiek protest? Dat verwart mensen. Juist die verwarring opent ruimte voor nieuwsgierigheid, en daarmee voor onze boodschap.’
Demonstreren aan de hand van geloofssymbolen en -traditie werkt ook intern versterkend. ‘Door te demonstreren vanuit onze geloofsidentiteit, creëren we een soort ‘toestemmingsstructuur’. Mensen die zich wellicht eerder niet comfortabel voelden bij protesten of burgerlijke ongehoorzaamheid, zien nu hun eigen gemeenschap daarin vertegenwoordigd. Dat verlaagt de drempel en maakt het makkelijker voor hen om ook mee te doen. Het voelt als een zondagochtenddienst, maar dan in de publieke ruimte.
De stillen in den lande
Voor veel deelnemers is het samengaan van politieke participatie en geloofsuiting een inspirerende combinatie. ‘Ik denk dat dat voor mensen echt belangrijk is. Veel mensen reageren: ‘Deze hymnes zing ik al mijn hele leven, maar ineens hebben ze een diepere lading gekregen.’ Juist omdat we in de publieke sfeer treden.’
Dat publieke karakter is relatief nieuw. ‘Lange tijd stonden Mennonieten bekend als ‘de stillen in den lande’. Om begrijpelijke redenen bleven ze weg van politieke betrokkenheid, uit angst voor vervolging. Maar ondertussen profiteerden ook wij, de stillen in den lande, van koloniale structuren. Van het sociaalpolitieke en economisch systeem. We keken alleen de andere kant op, namen geen verantwoordelijkheid.’ Volgens Smucker is dat niet meer van deze tijd. ‘We zijn burgers met rechten. Dat brengt verantwoordelijkheden met zich mee.’
Hij vindt het dan ook meer dan logisch dat ook mennonieten zich actief laten horen. ‘Samen hebben we de macht om systemen te beïnvloeden. Is dat niet waar het evangelie om draait? Jezus’ hart voor de onderdrukten. De Bergrede. Je naaste liefhebben als jezelf. Door te protesteren als gelovigen brengen we ook ons geloof terug in de publieke sfeer..’
Een bredere beweging
De beweging blijft uitbreiden, ook thematisch gezien. Behalve de genocide op Gaza richt Mennonite Action zich inmiddels ook op het lot van migranten in de VS. ‘De laatste maanden zijn we aan het nadenken hoe we als wederdopers kunnen blijven opkomen voor Palestina en tegelijkertijd solidair zijn met onze broeders en zusters met een migratieachtergrond in de VS. De manier waarop zij worden behandeld door de ICE en de Amerikaanse overheid is schrijnend.’
Mennonite Action toont zich daarin een voorbeeld van gelovige ‘dwarsliggers’ en uit zich kritisch tegen structureel onrecht. ‘Ook als geloofsgemeenschap hebben we een verantwoordelijkheid, zeker in een maatschappij waar we ook van profiteren. We moeten ons actief uitspreken, in plaats van passief blijven wachten wanneer er dingen gebeuren die indruisen tegen onze waarden. Mennonieten hebben lang geprobeerd neutraal te blijven. Maar als de trein de verkeerde kant op dendert, een die indruist tegen onze waarden, is passief stilzitten geen neutraliteit meer. Dan zijn we medeplichtig.’
Kerk in tijden van onrust
Voor Smucker ligt juist daarin een belangrijke les, ook voor geloofsgemeenschappen elders, zoals in Nederland. ‘Onderschat nooit de kracht van je eigen identiteit. Van opkomen voor gerechtigheid juist als jezelf. Zelfs als dat ongemakkelijk is. Soms sprak ik deelnemers die zich aanvankelijk schaamden om openlijk als Mennoniet te protesteren. Ze ervoeren een gevoel van ongemak: ‘Vinden mensen mij raar als ik daar met mijn religieuze identiteit sta?’ Maar zodra ze de kracht en impact ervoeren van ‘zichtbaar zichzelf zijn’, verdween die twijfel.’
Zichtbaar en daadkrachtig geloof uitdragen, zeker in tijden van sociale en politieke onrust, is volgens Smucker dan ook een manier om kerk-zijn opnieuw vorm te geven. ‘Het is een manier om de kerk te herdefiniëren. Te laten groeien, in plaats van de weg van de minste weerstand te kiezen.’
Tot slot benadrukt Smucker de urgentie van de situatie in Gaza. ‘We kunnen het ons niet veroorloven om weg te kijken, zeker niet als fundamentele mensenrechten worden geschonden. We moeten deze realiteit onder ogen blijven zien. Niet alleen als gelovigen, maar als mensen. Dit gaat om medemenselijkheid. Wij kunnen misschien niet alles doen, maar we kunnen wel iéts doen. En dat is onze verantwoordelijkheid.’
Dit artikel is afkomstig uit Mondig, tijdschrift van de Doopsgezinden.
