De erfenis van het Nederlandse slavernijverleden en het kolonialisme bezorgt Mitchell Esajas onuitputtelijke brandstof voor zijn strijdvaardigheid. Resulterend in een mede door hem geïnitieerd adviesrapport ‘Route naar Herstel’ van het Zwart Manifest op verzoek van de gemeente Amsterdam. Het rapport is voortgekomen uit de excuses die burgemeester Femke Halsema in 2021 aanbood voor het slavernijverleden.
Mitchell Esajas (36) is cultureel antropoloog, curator en sociaal ondernemer. Hij is medeoprichter en voorzitter van New Urban Collective, een netwerk voor studenten en young professionals van diverse achtergronden met een focus op de Surinaamse, Caribische en Afrikaanse diaspora. Esajas studeerde Business Studies en Antropologie aan de Vrije Universiteit Amsterdam. Hij is medeoprichter van The Black Archives (sinds 2016) in Amsterdam. Een unieke verzameling boeken, documenten en artefacten die de geschiedenis van zwarte mensen en zwart verzet in Nederland vastlegt. Met de collectie als basis werkt The Black Archives met kunstenaars, activisten en wetenschappers, en ontwikkelen zij tentoonstellingen en andere publieke activiteiten. In 2018 was The Black Archives één van de winnaars van de Amsterdamprijs voor de Kunst. Esajas woont en werkt in Amsterdam.
Het gemeentebestuur van Amsterdam stelde: “Nakomelingen van tot slaafgemaakte mensen – Afro-Surinamers – ondergaan tot op heden de gevolgen van het slavernijverleden. Om recht te doen aan de ernst van de slavernij en de nog altijd voelbare gevolgen, is herstel dringend nodig. Het ongedaan maken van de geschiedenis is niet mogelijk, wel kan de achterstand die zwarte mensen hebben opgelopen door de gruwelen van slavernij enigszins worden gecorrigeerd.”
Het document biedt concrete handvatten voor herstel op korte en lange termijn voor de erkenning en verlichting van de gevolgen voor de nazaten van tot slaafgemaakten van het Nederlands trans-Atlantisch slavernijverleden. Inmiddels 153 jaar geleden.
Mitchel Esajas staat samen met Jerry Afriyie en Quinsy Gario onder meer bekend als een van de aanvoerders van de anti-racistische actiegroep Kick Out Zwarte Piet (KOZP). Op 5 december 2025 kwam er na vijftien jaar een einde aan. De groep zegt zijn doelen te hebben bereikt en vindt het “tijd dat Nederland het stokje overneemt en de strijd voortzet”.
De laatste jaren werd KOZP gedragen door de beweging Nederland Wordt Beter (NLWB). Bij de oprichting had NLWB drie doelstellingen: structureel onderwijs over het Nederlandse koloniale verleden op scholen, de komst van een Nationale Herdenking Slavernijverleden en het verdwijnen van Zwarte Piet. Verplichte lessen over het koloniale slavernijverleden zijn opgenomen in het curriculum, er zijn miljoenen euro’s vrijgekomen zodat de jaarlijkse herdenking op 1 juli een grootse invulling kan krijgen en Zwarte Piet is ‘gedenormaliseerd’.
Black Lives Matter
Racisme is een vernietigende kracht die doordringt tot in de haarvaten van de samenleving. Dat werkt voor Mitchell Esajas als een katalysator. Hij was mede-initiator bij Black Lives Matter-protesten tegen racisme en discriminatie. Op 1 juni 2020 stond de teller op zo’n 20.000 mensen op de Dam in Amsterdam om te protesteren tegen institutioneel racisme en politiegeweld, nadat een witte agent de zwarte Amerikaan George Floyd (46) doodde. Het bleek het startschot van een zomer vol hoopvolle ‘Black Lives Matter’-protesten, die het onmogelijke mogelijk maakten: de premier, de koning en gemeenten maakten excuses voor de slavernij, Zwarte Piet verdween in rap tempo uit Sinterklaasvieringen en de regering stelde een Nationaal Coördinator tegen discriminatie en racisme aan.
Sociaal onrecht bestrijden, daar draaide het ook bij zijn moeder om. Al signaleert Esajas verschil qua attitude tussen generaties Surinaamse Nederlanders: “Het respect voor autoriteit is de oudere generatie zo sterk aangeleerd, dat het zich bij sommigen vertaalde in een nederige houding. Mijn generatie is vaak assertiever. Check de slogans van toen en nu: In de jaren negentig was er een campagne met de naam ‘Zwarte Piet is Zwart Verdriet’. Nu is dat ‘Zwarte Piet is Racisme’. We leggen het probleem niet meer bij ons en onze pijn, maar bij de witte samenleving.”
Tijdens de expositie ‘Facing Blackness’ uit 2022 van The Black Archives, vond Esajas archiefmateriaal van protestbewegingen tegen Zwarte Piet. Daaronder een flyer van het boek Sinterklaasje kom maar binnen zonder knecht uit 1998 van de Surinaams-Nederlandse schrijver en activist Lulu Helder. In dit boek schreef zij over de racistische stereotypering van Zwarte Piet.
“Lulu Helder kreeg ook toen enorme weerstand van de witte meerderheid. Wit en zwart ervoeren de expositie als een eyeopener. Scholieren namen voor het eerst kennis van de ontstaansgeschiedenis van racisme. Opdat ze racisme in de samenleving eerder herkennen. Nu is de inzet van social media effectief om mede-sympathisanten te mobiliseren tegen racisme. We zijn minder afhankelijk van mainstream media”, zegt Esajas.
De laatste jaren is hij uit lijfsbehoud minder met protestacties bezig en richt hij zich meer op zijn werk bij The Black Archives. Hij stelt prioriteiten en gunt zichzelf wat meer pauze om te voorkomen dat hij opgebrand raakt. Begrijpelijk, nadat zijn auto total loss geslagen werd door rechtsextremistische voorstanders van Zwarte Piet en bovendien zijn collega Jessica met gezondheidsproblemen te kampen kreeg.
De gedreven activist en archivist werd in 2023 gedecoreerd vanwege zijn verdiensten op het gebied van diversiteit en de bestrijding van discriminatie en racisme. Dat leidde behalve tot positieve reacties ook tot commotie. Drie personen stuurden uit protest hun koninklijke onderscheiding terug nadat hij een lintje had ontvangen. Nog eens zes anderen overwogen dat ook te doen.
Mitchell Esajas hecht niet veel waarde aan het lintje maar vond het ironisch dat anderen uit protest hun lintje terugstuurden. Wel hoopt hij dat hij zijn steentje heeft kunnen bijdragen aan de strijd tegen anti-zwartracisme door meer historisch besef weten te creëren. Die weg bewandelt hij vergezeld door andere vrijdenkers en vrijheidsstrijders die hem zijn voorgegaan. Onder wie de Surinaamse antikoloniaal denker, vrijheidsstrijder en auteur Anton de Kom (1898-1945). “The Black Archives organiseert elk jaar activiteiten om het gedachtegoed van Anton de Kom te delen. Dit jaar organiseren we een schrijfworkshop met Akwasi en een evenement met activisten, schrijvers en kunstenaars.”
Anton de Kom (1898-1945) is een Surinaamse antikoloniale schrijver, activist en verzetsheld. In 1934 publiceert hij zijn boek ‘Wij slaven van Suriname’, een aanklacht tegen racisme, uitbuiting en koloniale overheersing. Nog steeds wordt zijn boek veel gelezen, omdat het de koloniale machtsstructuren inzichtelijk maakt voor een groot publiek. Op 22 juni 2020 presenteerde de commissie Herijking Canon van Nederland de vernieuwde Canon. Aan de Vrije Universiteit in Amsterdam komt, na overleg met de familie, een leerstoel die het eerherstel ‘concreet en zichtbaar (moet) maken voor een breder publiek’. Het programma zal gericht zijn op de historische verwerking van het Nederlandse slavernijverleden, en hoe dit doorwerkt in het heden. Guno Jones bekleedt sinds 1 december 2023 als hoogleraar de Anton de Kom-leerstoel: “Wat is de betekenis van herdenken als we het niet kunnen koppelen aan nu?”
Rassendiscriminatie komt nog steeds voor in Nederland, terwijl dat in 1971 al strafrechtelijk is verboden. Mitchell Esajas stelt dat wit superioriteitsdenken diepgeworteld zit in de Nederlandse cultuur: “Het racisme in Nederland komt voort uit een geschiedenis van kolonialisme en slavernij. Door bewuste en onbewuste stereotypen en vooroordelen komt discriminatie onder meer voor op de arbeidsmarkt, in het onderwijs, de woningmarkt en bij de overheid. -Denk bijvoorbeeld aan de toeslagenaffaire als vorm van institutioneel racisme.”
Etnisch profileren van personen gebeurt soms door de politie op basis van uiterlijke kenmerken. Vanuit zwarte gemeenschappen in het hele land, en in Amsterdam in het bijzonder, is de afgelopen jaren op verschillende manieren aandacht gevraagd voor racisme dat zich op verschillende manieren manifesteert. De beweging tegen Zwarte Piet heeft een voortrekkersrol gespeeld om anti-zwart racisme bespreekbaar te maken in het publieke debat.
Cijfers van het Meldpunt Discriminatie Regio Amsterdam tonen aan dat in 2019 544 meldingen van discriminatie werden gedaan binnen de gemeente Amsterdam; een kleine stijging van 3 procent ten opzichte van het jaar 2018, waarin 528 meldingen werden gedaan. Het overgrote deel van deze meldingen (318) werd gedaan op grond van discriminatie op basis van huidskleur.
Mitchel Esajas pleit voor een holistische benadering waarin instituties, beleid en onderwijs samen verantwoordelijkheid nemen. Daarbij ziet Esajas ook een belangrijke rol voor geschiedenislessen: “Als elke middelbare scholier leert over Suriname en onze koloniale erfenis, begrijpen we beter hoe de tegenwoordige ongelijkheid is ontstaan.” Pas als structureel racisme wordt erkend en actief wordt aangepakt, kan er volgens hem verandering plaatsvinden.
Route naar herstel doorwerking slavernijverleden
In 2021 heeft burgemeester Femke Halsema van de gemeente Amsterdam excuses gemaakt voor de rol van het stadsbestuur in het slavernijverleden. Een van de redenen voor de excuses was dat erkenning van het verleden een basis kan zijn voor een toekomst waarin alle Amsterdammers, ongeacht afkomst of kleur, in gelijkwaardigheid en vrijheid kunnen samenleven. Naar aanleiding hiervan ontstond de ambitie om tot een bepaalde vorm van herstel te komen. De gemeente Amsterdam heeft IZI Solutions en The Black Archives namens het Zwart Manifest, gevraagd om een plan op te leveren met concrete handvatten om herstel voor de lange termijn vorm te geven. Een plan in samenspraak en inspraak van de stad. Een van de plekken waar mensen gevraagd zijn naar hun visie op herstel was bij de tentoonstelling van The Black Archives: Geen Heling, Zonder Herstel waar bezoekers meegenomen werden in de verborgen geschiedenissen rond het einde van de slavernij. De resultaten hiervan tezamen met de uitkomsten van veertien focusgroepen en verschillende diepte-interviews zijn gebundeld in het rapport: Route naar Herstel.
De actiegroep voor Zwarte emancipatie Zwart Manifest‘ met onder meer mede-initiator Mitchell Esajas, maakte voor de gemeente Amsterdam het actierapport Route naar herstel. Het rapport dat op 4 april 2024 door wethouder Touria Melani in ontvangst werd genomen bevat zeventig concrete handvatten voor de lange en korte termijn. Hoofdstuk zeven behelst ‘holistische reparaties’, dat ook in veel contexten buiten Amsterdam toepasbaar is en dat de complexiteit van herstel van 300 jaar kolonialisme concretiseert en bevattelijk maakt.
De aangeboden excuses vanuit de Nederlandse overheid, het koningshuis, de gemeente Amsterdam en diverse bedrijven toont aan dat er voortschrijdend inzicht is geweest over de noodzaak om de doorwerking van slavernij en kolonialisme, inclusief het daaraan verbonden institutionele en anti-Zwart racisme, aan te pakken. De excuses zijn een belangrijke en historische vorm van erkenning van de misdaden tegen de menselijkheid die met de slavernij zijn begaan en de erfenis, maar excuses zijn niet genoeg om de ongelijkheid die voortkomt uit het heden te herstellen. Op basis van het adviesrapport heeft het Zwart Manifest in dialoog met de gemeente 10 prioriteiten opgesteld. Op 16 september 2025 heeft het college van B&W van de gemeente deze prioriteiten overgenomen voor uitvoering, uitwerking of verder onderzoek samen met de gemeenschappen. De prioriteiten zijn onder andere: het opzetten van een fonds in eigen beheer van nazaten, het vastleggen van 1 juli als vrije dag in het personeelsbeleid.
Deze serie is een coproductie van Stichting Heilzame Verwerking Slavernijverleden & Nieuwwij.nl.
