Bevrijdend weten en een andere manier van zien

Het menselijk tekort, of beter gezegd, de menselijke ervaring van een tekort, heeft de mens van oudsher aangezet tot religieuze en filosofische bespiegelingen. Religie en filosofie kunnen worden opgevat als pogingen om met deze ervaring van een tekort in het reine te komen. Dit menselijk tekort is niet alleen een ervaring die op onszelf betrekking heeft. Wanneer we om ons heen kijken, zien we dat we niet bepaald in “de beste van alle mogelijke werelden” leven, zoals de filosoof Leibniz meende. Onrechtvaardigheid, gebrek aan zorg en medeleven, blindheid voor de noden en behoeften van de ander, agressie en zinloos geweld, het is aan de orde van de dag. Zowel binnen de filosofie als de religie heeft men gezocht naar een weg naar een betere samenleving, en een verhoogde kwaliteit van het menselijk samenleven.

We kunnen de opvattingen ten aanzien van de oorsprong van dit tekort onderverdelen in twee categorieën. Sommigen geven een morele interpretatie: het tekort is de schuld van de mens. Het is ontstaan door zijn zondigheid, zijn karma, de toorn van de goden, de dierlijke natuur van de mens. Bevrijding van het tekort houdt in dat de mens moet handelen. Hij moet de fout herstellen, zijn zonden uitwissen, zijn dierlijke natuur overwinnen. Hierdoor kan de orde hersteld worden.

Anderen daarentegen verklaren dat onze ervaring van een tekort voortkomt uit een verkeerde visie op de wereld. We lijden omdat het ons aan ware kennis ontbreekt. Bevrijding is het gevolg van inzicht. Wanneer het bevrijdende inzicht doorbreekt, wordt onze visie op de wereld getransformeerd, en daarmee die wereld zelf. In deze visie gaat het niet om het herstel van de orde, maar om transformatie. Niet alleen van het individu, maar ook van de wereld. In tijden van globalisering (met al de bijbehorende chaos, verwarring, ontworteling en vervreemding) klinkt de roep om transformatie luider. Het herstellen van de oude orde is niet toereikend: er moet een nieuwe orde komen en een nieuwe mens.

Door de eeuwen heen is verkondigd dat ons “normale” perspectief op de wereld, dat ons de alledaagse werkelijkheid levert waarin wij leven, niet het enig mogelijke is. Sterker nog, de opvatting is van alle tijden dat er een veelomvattender perspectief op de wereld mogelijk is, een andere manier van zien. De wereld verliest dan plotseling haar grauwe alledaagsheid, en komt letterlijk in een geheel ander licht te staan. De grauwsluier van onze dagelijkse sleur wordt even opgelicht, en de wereld om ons heen wordt getransformeerd tot een jubelend festijn vol licht.

Door de eeuwen heen hebben mystici en filosofen gesproken over zo’n “verlichting”. Ze beschrijven een radicaal getransformeerde bewustzijnstoestand waarin een vreugdevolle extase het hart doortrekt, en een bevrijdend weten zich meester maakt van de geest. Dergelijke ervaringen kunnen slechts stamelend worden verwoord. De Oostenrijkse schrijver Robert Musil geeft in zijn monumentale filosofische roman De man zonder eigenschappen een poging dergelijke beschrijvingen weer te geven:

Hoe een dergelijke bevrijdende manier van zien te begrijpen? Filosofen hebben zo’n veelomvattender perspectief op allerlei manieren omschreven. Een van de mooiste formuleringen komt van een denker waar we het wellicht het minst van zouden verwachten. De als een rationalistisch Verlichtingsdenker bekend staande Nederlandse filosoof Spinoza noemde het “zien met Gods ogen”. De wereld verschijnt plotseling in al haar luister en volheid. We zien haar niet vanuit ons eigen beperkte gezichtspunt, maar in haar totaliteit.

De hedendaagse filosoof Thomas Nagel benadrukt dat een God’s eye view onmogelijk is, wanneer het gaat om objectieve kennis. Waarnemen en kennen betekent onvermijdelijk een standpunt innemen. Maar het gaat hier dan ook niet om objectieve, maar om subjectieve kennis. Het gaat om de wereld “van binnenuit gezien”.

Een bevrijdend weten wordt volgens Plato verkregen door theoria (schouwen of contempleren), waarbij de geest één wordt met haar object van contemplatie. Hiervan is ons huidige begrip “theoretisch” afgeleid. Toch is een bevrijdend weten juist niet theoretisch van aard. Het is altijd belichaamd, doorleefd, gerealiseerd. Nietzsche gebruikte daar de term einverleibung voor (inlijving of belichaming). Een inzicht kan ons pas bevrijden als het ingelijfd is, wanneer iedere cel van ons lichaam ervan doordrongen is.

Een bevrijdend weten is geen cerebrale aangelegenheid. Het kan alleen toevallen aan een open en toegewijd hart dat “gelooft”. Het Engelse woord faith betekent zowel geloof als vertrouwen. Het woord belief staat voor geloofsovertuiging. Het gaat hier om geloof in de zin van faith: een hartsvertrouwen in de mogelijkheid van bevrijding, ja zelfs in de realiteit ervan. Het gaat dus niet om een geloof in een opvatting, een persoon, een verlosser, wat dan ook. Een vertrouwend hart stelt zich open voor het onbekende, voor wat het niet weet.

Wanneer een echt bevrijdend weten doorbreekt, heeft dit dan ook grote fysieke en emotionele consequenties. De mystici rapporteren dat ze door een grote vreugde en gelukzaligheid worden bevangen, en overweldigende ervaringen van liefde en mededogen hebben. Om een al te intellectuele benadering te vermijden kunnen we zeggen: een bevrijdend weten gaat gepaard met een exploderend hart.

Een dergelijk ervaringsweten is in de loop van onze westerse cultuurgeschiedenis vaak aangeduid als “gnosis”. Over het begrip gnosis wordt de laatste jaren steeds meer gepubliceerd. Toch is het niet algemeen bekend. Gnosis is een bevrijdend weten, een kennis van het hart die tegelijkertijd als zelfkennis en als kennis van het goddelijke kan worden begrepen. De Griekse term gnosis betekent letterlijk ‘kennis’.

Het Engelse woord ‘knowing’ is er van afgeleid. Iemand die een filosofisch/spiritueel pad heeft doorlopen en deze kennis heeft gerealiseerd wordt in de Griekse-christelijke traditie een gnosticus genoemd (van gnostikoi bij Plato: ‘de wetenden’). Kennis waarvan? Sommigen zeggen: van de oergrond en bron van de dagelijkse wereld zoals die aan ons via de zintuigen verschijnt, een oergrond die de verschijnselen tegelijkertijd voortbrengt en doordringt.

Deze oergrond staat onder vele namen bekend: brahman, dao, God, het Ene. Anderen zeggen dat het bevrijdende weten juist een inzicht is in de onontkoombare afwezigheid van zo’n oergrond, van ieder fundament. Ook deze afwezigheid staat onder vele namen bekend: Śūnyatā, wu, afgrond, duizelingwekkende duisternis. In de verschillende filosofische en religieuze tradities van het Oosten zijn talrijke aanduidingen voor dit ervaringsweten voorhanden: prajñā, satori, éénwording met de dao. Vaak is gedacht dat in de westerse traditie een dergelijk ervaringsweten altijd onderbelicht is gebleven. Vandaar dat velen sinds de jaren zestig van de vorige eeuw hun toevlucht hebben genomen tot niet-westerse wijsheidstradities: boeddhisme, hindoeïsme, daoïsme, soefisme, en sinds kort ook Zuid-Amerikaans sjamanisme. Maar recentelijk begint het bij velen te dagen dat ook in onze eigen westerse religieuze en filosofische traditie een dergelijk bevrijdend weten een grote rol heeft gespeeld. De bestseller De Da Vinci Code vestigde de aandacht op een traditie in het vroege christendom die niet uitging van verlossing door blind geloof, maar door bevrijdende kennis: de gnostiek.

De geschriften van de gnostiek zijn lange tijd onder het woestijnzand van Egypte verborgen gebleven. Maar in 1945 werd in Nag Hammadi een verzameling teksten ontdekt die een heel nieuw licht wierpen op deze beweging. Vooral sinds hun eerste volledige publicatie in 1977 volgen de boeken over de gnostiek elkaar in hoog tempo op. Toen in mei 2006 een nieuwe tekst werd gepresenteerd, het evangelie van Judas, was dit over de gehele wereld voorpaginanieuws.

De filosofische en religieuze stromingen, die ervan uitgaan dat inzicht, een ervaringsweten, een kennis van het hart, tot bevrijding kan leiden, kunnen worden bestempeld als “de gnosis” in de ruimste zin van het woord. Daarnaast spreekt men ook van “de gnosis” in engere zin. Men verwijst dan naar stromingen binnen het jodendom en vroege christendom, die gnosis als weg naar het heil benadrukten.

Deze joods-christelijke gnostiek gaat terug tot de vroegste lagen van het christendom, en heeft wellicht ook pre-christelijke wortels. Het begrip “gnosis” heeft dus twee onderscheiden betekenissen: (1) een bevrijdend weten in de ruimere zin van het woord, (2) het gnosticisme of de gnostiek: een verzamelnaam voor een zeer heterogene verzameling stromingen (joodse, Griekse, Egyptische, christelijke) die stammen van voor het begin van onze jaartelling, en hun bloeitijd kenden in de tweede en derde eeuw. Kerkhistorici gebruiken de term gnostiek ter aanduiding van specifieke christelijke gnostische bewegingen.

Met gnosis wordt vaak westerse gnosis bedoeld, of zelfs Europese gnosis. Het is dan ook een Grieks woord. Maar gnosis verwijst naar een bevrijdend weten dat in alle wereldculturen een rol heeft gespeeld. In het Indiase denken bijvoorbeeld streeft de jnana yoga bevrijding via bevrijdend weten na. Dat betekent overigens niet dat er zoiets als een universele gnosis bestaat. Kenmerkend voor gnostische systemen is vaak de pluraliteit en heterogeniteit: opvattingen en beelden kunnen aanzienlijk van elkaar verschillen.

De verleiding is groot om over gnosis te spreken alsof het een universele ervaring is die in verschillende denktradities een verschillende inhoud krijgt. Een dergelijke benadering legt de nadruk op gnosis als resultaat. We kunnen gnosis echter ook als proces duiden, als weg naar kennis, als benaderingswijze. En dan blijkt dat we binnen verschillende wereldculturen een gnostische weg naar bevrijding tegenkomen, die vaak haaks staat op de dominante opvattingen binnen die cultuur. Gnosis blijkt dan te verwijzen naar een onderstroom binnen de cultuur, een vaak revolutionaire minderheidsbeweging, een poging tot losmaking van bestaande kaders en denkpatronen. En dan blijkt er wel degelijk een universeel aspect aan gnosis te zitten. Gnosis is de uitdrukking van een puur menselijk hartsverlangen dat zich los van welke cultuur ook manifesteert.