Bevrijdingstheologie begint niet in een bibliotheek, maar op de plek waar mensen gebukt gaan onder onrecht. Daar, in de spanning tussen hoop en wanhoop, zoeken gelovigen naar een taal die recht doet aan het lijden én tegelijk het visioen van een andere wereld levend houdt. Twee theologen hebben dat op indrukwekkende wijze gedaan: de Palestijns-christelijke predikant en theoloog Munther Isaac en de Joodse denker Marc H. Ellis.
Beiden spreken vanuit verschillende contexten, maar hun stemmen raken elkaar in een profetisch appel: geloof mag nooit samensmelten met macht, maar moet partij kiezen voor leven en waardigheid, juist daar waar het onder druk staat.
Munther Isaac is predikant van de Lutherse Kerk in Bethlehem en directeur van Bethlehem Bible College. In zijn boek De andere kant van de muur beschrijft hij hoe het is om christen te zijn in Palestina. Hij doet dat niet als slachtoffer, maar als theoloog die de Bijbel leest in het licht van zijn eigen situatie.
Zijn beroemd geworden kerstpreek van 2023, “Christ in the Rubble”, trok wereldwijd aandacht. Daarin sprak hij over het kind in de kribbe dat vandaag te vinden is onder het puin van Gaza. Het was een radicale en tegelijk diep-bijbelse boodschap: God kiest niet de kant van de machtigen, maar identificeert zich met de vernederden. Isaac gebruikt de taal van lament, van klaagzang, als spirituele praktijk. Huilen wordt bij hem een vorm van profetie.
Hij roept de wereldkerk op zich niet langer te verschuilen achter neutrale woorden. Voor hem gaat het evangelie over gerechtigheid, vrede en solidariteit. Zwijgen in het aangezicht van bezetting en geweld is theologisch gezien medeplichtig zijn.
Aan de andere kant van de muur klinkt een verwante stem. Marc H. Ellis, die in juni 2024 overleed, was een Joods theoloog die bekend werd met zijn boek Toward a Jewish Theology of Liberation. Later schreef hij Judaism Does Not Equal Israel.
Ellis stelt de vraag wat het betekent om Jood te zijn na de Sjoa én na de stichting van de staat Israël. Zijn antwoord: trouw blijven aan de profetische kern van het jodendom, die altijd kritisch staat tegenover macht en onrecht. Hij spreekt over het gevaar van een “Constantijns jodendom”: een religie die te veel versmolten is met nationale macht en daardoor haar kritische stem verliest.
Tegenover dat Constantijnse jodendom plaatst hij wat hij noemt Jews of Conscience: Joden van geweten, die weigeren de macht van de staat heilig te verklaren en die solidariteit zoeken met onderdrukten, in het bijzonder met Palestijnen. Daarmee nam Ellis een moedige en vaak omstreden positie in. Hij werd soms verguisd, maar ook herkend als een van de weinige stemmen die vanuit een Joodse traditie de roep om rechtvaardigheid consequent doortrokken.
Munther Isaac en Marc Ellis spreken vanuit verschillende geschiedenissen: de één als Palestijnse christen, de ander als Joodse theoloog. Hun accenten verschillen: Isaac bekritiseert de koloniale structuren van bezetting en de rol van christelijk zionisme; Ellis legt de vinger bij de verstrengeling van religie en macht in het jodendom en roept op tot interne profetische trouw.
Toch is hun inzet verwant. Beiden lezen de Bijbel als een boek van bevrijding en verzet tegen onrecht. Beiden zien liturgie niet als een ritueel om de status quo te bevestigen, maar als een ruimte waar waarheid gesproken en lijden benoemd moet worden. En beiden geloven dat bevrijding begint bij concrete mensen, niet bij abstracte politieke schema’s.
De stemmen van Isaac en Ellis confronteren ons in Nederland met lastige vragen. Hoe lezen wij de Bijbel? Als een verzameling vrome verhalen, of als een oproep om te staan waar mensen gekneusd en verdrukt worden? Durven wij in onze kerken en synagogen concreet te spreken over lijden en onrecht, of verstoppen we ons achter neutrale taal?
Hun werk laat zien dat echte theologie altijd profetisch is. Zij stelt macht en geweld ter discussie, juist wanneer dat ongemakkelijk is. En zij houdt het visioen levend dat een andere wereld mogelijk is.
Bevrijdingstheologie bij Munther Isaac en Marc Ellis is geen academische stroming, maar een manier van leven en geloven. Het is de overtuiging dat God niet te vinden is in de paleizen van de macht, maar “aan de andere kant van de muur”. Het is de moed om tegen de stroom in te spreken, trouw aan de profetische traditie die zowel in het christendom als in het jodendom de kern vormt: kies altijd de kant van het leven, precies daar waar het bedreigd wordt.
- Munther Isaac, De andere kant van de muur. Een Palestijnse christen spreekt (Uitgeverij Van Warven, 2023).
- Marc H. Ellis, Judaism Does Not Equal Israel (The New Press, 2009).
- Marc H. Ellis, Toward a Jewish Theology of Liberation (Baylor University Press, herziene editie 2004).
Dit artikel is oorspronkelijk gepubliceerd op 23 september jl. en opnieuw geplaatst in het kader van de Nieuw Wij Winterherhalingen.
