De Duits-Koreaanse filosoof gaat daarin in gesprek met zijn vakgenote, die leefde in de eerste helft van de vorige eeuw en jong stierf. Aan haar leven en bijzondere biografie besteedt Han geen aandacht. Het gaat hem om de ideeën van Weil. Zoals hij zelf ook in zijn boeken persoonlijke ontboezemingen vermijdt en zich terughoudend opstelt in de media. Dat maakt hem tot een raadselachtig figuur.
In een mooi essay in De Groene Amsterdammer (2 april 2025), schrijft Marian Donner over Han: “Hij heeft een smartphone, maar als iemand belt neemt hij niet op. Hij gebruikt het ding vooral voor een app waarmee hij planten classificeert. Volgens eigen zeggen is hij extreem lui en schrijft hij slechts drie zinnen per dag. Dat doet hij ’s nachts. Dan vangt hij de ideeën op die in de lucht hangen en kopieert hij de woorden. Die woorden zijn volgens Han slimmer dan hij: ‘Ik ben een idioot.’ Hij is katholiek. Sinds een aantal jaar huist de Franse filosofe Simone Weil in hem: Han gelooft dat hij haar reïncarnatie is.”
De boeken van Han, die hij niettemin in hoog tempo produceert, zijn beknopt maar zoals dat dan heet gecondenseerd: er staat veel in voor wie net zo langzaam leest als hij naar eigen zeggen schrijft. In strakke zinnen en een stellige stijl presenteert hij zijn opvattingen. In veel van zijn boeken gaat het om dezelfde thematiek. Hij is zeer kritisch op onze moderne tijd en het laatkapitalisme dat alles van waarde vernietigt. Een boodschap die ook in dit boek doorklinkt. In het radicale denken van Weil vindt Han een soulmate.
Dat blijkt al meteen uit het eerste hoofdstuk over ‘aandacht’, één van de kernbegrippen van Weil. Volgens Han lijden we aan een verval van de aandacht, die mede ten grondslag ligt aan het verval van de religie, omdat “we alles alleen nog maar willen eten, willen consumeren, in plaats van te kijken. De vraatzuchtige waarneming heeft geen aandacht nodig. Ze verslindt alles wat haar wordt voorgezet. Alleen de ziel, die vast, kan kijken” (p. 10). Hij kapittelt de digitalisering, de smartphone als ‘digitale verslavingsmachine’, ons onvermogen om geduldig te zijn in een maatschappij en economie waar alles op hetzelfde moment beschikbaar en verkrijgbaar moet zijn (morgen besteld, vandaag in huis). Voor Simone Weil is aandacht iets dat wordt geschonken. Han sluit daarbij aan: “Zij is een geschenk, een zuivere gift, die geen loon, geen tegenprestatie verlangt. Zij heeft asymmetrische trekken. De economie daarentegen berooft ons met haar symmetrie van de generositeit. De aandacht voor de ander is het ethos zonder meer” (p. 35).
De ondertitel spreekt van een dialoog met Simone Weil. Maar Han betrekt ook inzichten van andere denkers in zijn beschouwingen. Wat Weil betreft, grijpt hij regelmatig terug op de Cahiers waarin Weil losse gedachten, korte beschouwingen en aantekeningen noteerde. Weil is, net zo min als Han, een systematisch schrijvende filosoof en geen ontwerper van theoretische constructen. De aforistische stijl van haar denken werkt prikkelend en dat geldt ook voor de stijl van Han.
In verschillende hoofdstukken staat steeds een kernwoord uit Weils denken centraal. Naast aandacht, zijn dat: decreatie, leegte, stilte, schoonheid, pijn en inactiviteit. Het is het soort boek dat je willekeurig waar open kunt slaan om meteen geraakt te worden. Han bouwt geen betoog op. Hij rijgt geen argumenten aaneen. Hij cirkelt meditatief rond zijn thema en vuurt zijn apodictische zinnen op de lezer af. Woorden als ‘zou kunnen’, ‘wellicht’ of ‘misschien’, komen niet in zijn vocabulaire voor, net zo min als het vraagteken.
Het heeft allemaal een bepaalde hypnotiserende werking. Ook omdat hij niet als een goedkope zelfhulpcoach oplossingen biedt, maar met zijn borende analyses jezelf aan het denken zet.
Een goed voorbeeld, ook van zijn stijl, biedt het volgende citaat: “Tot de structurele redenen voor de crisis van de religie behoort naast het verval van de aandacht het almaar sterker wordende ik. Onze aandacht draait vandaag de dag alleen nog om het ik. We huldigen de cultus, de godsdienst van het zelf, waarin eenieder zijn eigen priester is. Zijn eigen priester zijn heet in het vocabulaire van het neoliberale regime zijn eigen ondernemer zijn. Iedereen produceert en performt zichzelf. Het luidruchtige ik houdt God verre van ons” (pp. 44-45).
Als filosofie de manier is waarop een mens zichzelf uit zijn of haar isolement kan denken, dan biedt Han met dit fraaie boekje daarvoor de nodige inspiratie. Tegelijkertijd levert hij, met Weil, perspectieven om dichter bij God te geraken. Juist aandacht, passiviteit en stilte openen de toegang tot de ervaring van Gods presentie.
Byung-Chul Han. Spreken over God. Een dialoog met Simone Weil. Uitgeverij Ten Have/De Nieuwe Wereld Utrecht 2026. € 14,99.
