Wat de ezel niet wist, was dat vrijheid zonder richting gemakkelijk in destructie verandert. Hij rende het eerste veld in dat hij tegenkwam, een veld vol rijpend graan dat een gezin de winter door moest helpen. Hij at, rolde, trapte, rende. Tegen de ochtend lag de oogst plat. Voor hem was het ontlading.
Voor de boerin was het rampspoed. Zij zag maanden werk vernietigd en wist wat dat betekende: schulden, honger, misschien verlies van het land. Zij pakte het geweer en schoot de ezel dood. In haar ogen verdedigde ze haar gezin.
Toen de eigenaar van de ezel kwam en zijn dode dier zag, zag hij geen vertrapte oogst maar gestolen bezit. Ook hij leefde van weinig. Ook hij voelde zich bedreigd. Hij schoot de vrouw neer. In zijn ogen was dat rechtvaardigheid. Toen de boer zijn vrouw vond, zag hij geen economische keten van oorzaak en gevolg, maar een moord. Hij schoot de eigenaar dood. In zijn ogen was dat gerechtigheid.
Zo werd elke stap logisch voor degene die hem zette. Dat is de kern van de keten: niemand ziet zichzelf als dader, iedereen ziet zichzelf als degene die reageert. Families kozen kanten, buren herinnerden zich oude frustraties, woorden werden harder, wapens sneller getrokken. Een schuur ging in brand, daarna nog een, tot uiteindelijk alle boerderijen in de omgeving brandden. Wat begon met een losgetrokken touw eindigde in totale verwoesting.
En op een heuvel stond de duivel. Hij glimlachte. Niet omdat hij een trekker had overgehaald, maar omdat hij wist hoe mensen werken. Hij had alleen maar een ezel bevrijd.
Dit is de truc die in het echte leven ook vaak wordt toegepast, vooral in de politiek. Degene die de eerste impuls geeft, hoeft zelf geen geweld te gebruiken, geen brand te stichten, geen expliciete oproep te doen. Het is genoeg om het touw zichtbaar te maken en te fluisteren: trek.
Het is genoeg om frustratie te benoemen en een duidelijke schuldige aan te wijzen. “Zij pakken jullie werk af.” “Zij zijn de reden dat jullie het moeilijk hebben.” “Zij krijgen wat jullie toekomt.” Dat zijn de woorden die het touw doen breken.
Zodra de eerste ezel rent, volgt de rest vanzelf. Mensen voelen zich gelegitimeerd in hun boosheid. Ze zien hun reactie niet als aanval maar als verdediging. Elke stap lijkt gerechtvaardigd door de vorige. Online wordt een gerucht gedeeld, dan wordt iemand publiekelijk aangevallen, dan worden bedreigingen genormaliseerd. Niemand voelt zich de aanstichter; iedereen wijst naar de stap daarvoor.
De kracht van deze methode is ontkenning. “Ik heb niets gedaan,” kan iedereen zeggen. “Ik heb alleen maar gezegd wat iedereen denkt.” Net als de duivel kan hij wijzen naar de brandende velden en beweren dat hij geen lucifer heeft aangeraakt. Formeel klopt dat. Moreel is het ingewikkelder.
Maar het verhaal bevat ook een waarschuwing die verder gaat dan kritiek op de fluisteraar. De keten werkt alleen als mensen blijven schieten, blijven branden, blijven reageren zonder stil te staan.
Er is altijd een moment waarop iemand het geweer kan laten zakken. Dat moment is klein, vaak onzichtbaar, maar beslissend. De duivel kan het touw losmaken, maar hij kan niemand dwingen om het volgende schot te lossen.
De echte vraag is dus niet alleen wie de ezel bevrijdt, maar wie besluit om niet mee te rennen.
De auteur vond op Facebook een anoniem sprookje en heeft het verwerkt tot een verhaal met ethische diepgang.
Geweldig