De milieueffecten van oorlogen: een verwaarloosde dimensie

Oorlogen worden doorgaans beoordeeld in termen van geopolitiek, mensenlevens en economische schade. De milieueffecten, van vervuiling tot CO₂-uitstoot en ontwrichting blijven echter grotendeels buiten beeld. Toch zijn deze effecten vaak omvangrijk, langdurig en zeer schadelijk. Recente en lopende conflicten zoals in Oekraïne, Gaza en rond Iran laten zien hoe oorlogen een gigantisch leed voor mensen en levende wezens veroorzaken. De schade van oorlogvoering wordt nauwelijks meegenomen in klimaatbeleid of internationale besluitvorming. Dat vraagt dringend om noodzakelijke verbreding van beleidsinspanningen van overheden, bedrijven en burgerinitiatieven.

Waarom blijven de milieueffecten van gewapende conflicten grotendeels buiten beeld? Belangrijke oorzaken zijn politieke gevoeligheid, gebrek aan transparantie en de uitzonderingspositie in het overheidsbeleid. Hoewel er internationale normen bestaan die extreme milieuschade beperken, zijn deze zwak en moeilijk afdwingbaar. Dat komt ook omdat de schade aan de natuur vertraagd zichtbaar wordt en over een lange termijn. Daardoor wordt ernstige en langdurige schade vaak niet als internationaal misdrijf gezien.

Wel ontstaan er nieuwe initiatieven, zoals VN-programma’s, die proberen de milieueffecten van oorlogvoering te adresseren. De uitdaging voor de komende jaren is om schadelijke gevolgen van gewapende conflicten structureel te combineren met ander beleid, bijvoorbeeld klimaatbeleid, zodat mondiale veiligheid en milieubescherming niet langer gescheiden werelden blijven.

Waarom worden de milieueffecten niet meegenomen in het overheidsbeleid? Militaire emissies zijn historisch vrijgesteld van rapportageverplichtingen onder internationale klimaatverdragen. Tijdens de onderhandelingen over het Kyotoprotocol van 1997 kregen landen de mogelijkheid militaire schade buiten hun rapportages te houden. Hoewel het Parijs-akkoord van 2015 deze uitzondering formeel heeft geschrapt, rapporteren veel landen nog steeds niet of
niet volledig. De redenen zijn verschillend.

In de praktijk opereren milieuorganisaties, klimaatonderhandelaars en defensie￾instellingen in gescheiden beleidswerelden. Oorlogvoerenden hebben geen belang bij het inventariseren van schadelijke milieueffecten in vijandelijk gebied die zij zelf veroorzaken. Als excuus kan worden gebruikt dat oorlogsgebieden niet toegankelijk zijn voor metingen, mede door de lange termijn gevolgen. De Geneefse Conventies uit 1977 verbieden wijdverbreide, langdurige en ernstige schade aan het milieu door oorlogvoerenden. Maar de drempel om daarvan gebruik te maken is hoog. Het internationaal humanitair recht vereist proportionaliteit en voorzorg, inclusief milieuschade als factor, maar de normen zijn vaag en moeilijk afdwingbaar.

Er ontstaan inmiddels nieuwe initiatieven, van VN-programma’s tot de ecocide￾beweging, die proberen de milieudimensie van oorlogvoering wél te adresseren.

Er zijn verschillende redenen te noemen waarom de verantwoording van regeringen achterwege blijft. Belangrijke effecten van gewapende conflicten vallen vaak onder geheimhouding, zoals de strijd in Oekraïne, Gaza en Iran. Oorlogvoering wordt in het geheim voorbereid en ingezet, waardoor verantwoording niet plaatsvindt en ook ongewenst wordt geacht. Defensietechnologieën veranderen sneller dan het bereik van politieke controlemechanismen. Tijdens oorlogvoering vindt vaak een escalatie plaats van de inzet van wapens. Internationale regelgeving komt pas tot stand nadat het enorme effect van oorlogen duidelijk is geworden.

Ik gebruik een escalatieladder, een model dat laat zien hoe conflicten en internationale spanningen naar grootschalige oorlogen kunnen groeien, waarbij een tijdige en permanente vredesinspanning achterwege blijft. Alle feitelijke elementen hieronder zijn gebaseerd op recente bronnen over de oorlog in Oekraïne. Het gaat in deze opsomming niet om een schuldvraag maar om een zeer beknopte escalatie van een oorlog als illustratie.

• De aanleiding. Volgens de beschikbare bronnen liet Vladimir Poetin in 2008, tijdens en direct na de NAVO-top in Boekarest, aan Jaap de Hoop Scheffer (toenmalige secretaris-generaal van de NAVO) weten dat NAVO-uitbreiding met Oekraïne voor hem onaanvaardbaar was.
• Latente spanningen (2014-2021): Oekraïense protesten (2013-2014), annexatie van de Krim door Rusland, oorlog in Donbas.
• Militaire opbouw Rusland en dreiging (2021-februari 2022).
• Politieke besluitvorming: Rusland erkent de ‘Volksrepublieken’ Donetsk en Loehansk (2022).
• Volledige invasie van Rusland in Oekraïne (24 februari 2022).
• Toenemende strijd en grootschalige inzet van moderne wapens (2022-2026).

Het Brede Welvaartsbegrip beschrijft de mate waarin het leven van mensen kwalitatief goed is, zonder dat het ten koste gaat van anderen en toekomstige leefbaarheid. Oorlogen ondermijnen vrijwel alle dimensies van Brede Welvaart: niet alleen inkomen en veiligheid, maar ook gezondheid, milieu, sociale cohesie, instituties, toekomstperspectief en mondiale solidariteit. De schade is vaak langdurig, grensoverschrijdend en onherstelbaar. Toch worden deze effecten zelden systematisch meegenomen in nationale of internationale Brede-Welvaartsmonitoring. Hieronder volgt een aantal van de effecten op de Brede Welvaart van mensen.

Materiële welvaart. Vernietiging van infrastructuur, woningen, industrie en landbouw. Met als mogelijk gevolg massale werkloosheid en economische krimp in de getroffen gebieden. Voorbeeld Oekraïne: de Wereldbank schat de schade en
wederopbouwkosten op honderden miljarden euro’s.

De gezondheid van mensen. De directe gevolgen: instorten van zorgsystemen, watervervuiling en honger. De indirecte consequenties: bijvoorbeeld langdurige mentale gezondheidsproblemen (PTSS, angststoornissen).

Veiligheid. Oorlog is de ultieme ondermijning van fysieke en geestelijke veiligheid. Het doden van vijandelijke regimes gaat gepaard met zeer veel onschuldige burgerslachtoffers. Toename van criminaliteit, wapenhandel en instabiliteit. Vluchtelingenstromen vergroten migratie en druk op andere landen. Daar waar voldoende voedsel en water ontbreken, worden onderlinge vijandelijkheden bevorderd.

Milieu en klimaat. Vervuiling van bodem, lucht en water. CO₂-uitstoot door militaire operaties en wederopbouw. Vernietiging van ecosystemen en biodiversiteit.

Sociale cohesie. Polarisatie, wantrouwen en etnische spanningen nemen toe. Families en gemeenschappen raken ontwricht.

Onderwijs en vaardigheden. Generaties kinderen missen onderwijs en benodigde scholen.

Subjectief welzijn. Angst, onzekerheid en verlieservaringen domineren; toekomstperspectief verdwijnt. Beleving van geluk daalt langdurig, ook na beëindiging van het conflict.

Institutionele kwaliteit en ondermijning democratische besluitvorming. De publieksvoorlichting is fragmentarisch en zeer eenzijdig. Vijanden worden radicaler en eenzijdiger als zondebok gebruikt. Vertrouwen in overheid en instituties daalt.

Welvaart op lange termijn. Wederopbouw die enorme hoeveelheden grondstoffen, energie en CO₂-intensieve materialen vergt. Milieuschade kan decennia doorwerken (mijnen, toxische stoffen). Staatsfinanciën worden eenzijdig opgehoogd en uitgehold, waardoor investeringen in bijvoorbeeld huisvesting en duurzaamheid achterblijven.

Welvaart ‘elders’. Vluchtelingenstromen beïnvloeden buurlanden. Mondiale voedselzekerheid komt in gevaar (bijvoorbeeld graanexport Oekraïne). Met persoonlijke uitbuiting en toenemende hongersnood als gevolg.

Oorlogen behoren tot de grootste bedreigingen voor milieu en de Brede Welvaart van mensen. Ze vernietigen niet alleen levens en infrastructuur, maar ondermijnen ook gezondheid, milieu, sociale cohesie, instituties en toekomstperspectieven. Ze gaan gepaard met immens verdriet van mensen en andere levende wezens.

Vaak worden deze effecten nauwelijks meegenomen in monitoring en verslaglegging. Het is een blinde vlek van het beleid van vele overheden. Een gemeenschappelijke verantwoordelijkheid van overheden, bedrijven en burgers is echter noodzakelijk. Actie voor vrede vraagt om een permanente inspanning. Van regeringen wordt gevraagd daar hoge prioriteit aan te geven. Ligt hier ook een duidelijke taak voor vredesbewegingen?