Progressiviteit, het streven naar vooruitgang, is doorgaans niet iets dat we meteen associëren met spiritualiteit en geloof. Progressieve politieke partijen of bewegingen zoals Extinction Rebellion beroepen zich zelden op religieuze wortels. Geke van Vliet heeft daar ervaring mee. Zij is doopsgezind proponent en werkt in Berlijn voor het Doopsgezind Vredescentrum. ‘Ik hoor bij de groep progressieve christenen voor wie het geloof heel belangrijk is. Maar in de jongerenvleugel van GroenLinks heb ik me nooit echt thuisgevoeld, omdat daar toen vaak op religie werd neergekeken. Dat is jammer. Zulke bewegingen zouden inclusief moeten zijn naar religie toe. Gelukkig zijn er wel actiegroepen die zich beroepen op het geloof, zoals Christian Climate Action.’
Van Vliet realiseert zich dat het moeilijk is om een collectieve spiritualiteit te vormen in progressieve kringen. ‘Dat zie je ook in de kerken: in conservatieve kerken is de collectieve identiteit veel groter dan in progressieve kerken, waar mensen de vrijheid hebben om eigen keuzes te maken. De Amerikaanse hoogleraar en sociale activist Bell Hooks schreef daar een mooi essay over: Love as the Practice of Freedom. Ze betoogt dat het de liefde is die de basis kan vormen van een gezamenlijke beweging van progressiviteit op spirituele basis. Met elkaar proberen we het voor iedereen beter te maken. Ik vertaal dat als ‘radicale liefde’. Het woord liefde klinkt vaak een beetje soft, maar dat is het niet! Vanuit radicale liefde moet je soms in verzet komen of je eigen veiligheid opgeven. Net zoals Jezus dat deed.’
Niet alleen de politiek zou meer spiritueel moeten worden; Van Vliet zou het ook toejuichen als kerken meer politiek durven te worden. Voor haar proefschrift doet ze onderzoek naar hoe kerken in Duitsland en in Zuid-Afrika omgaan met de klimaatcrisis. Ze concludeerde onder andere dat het heel westers is om kerk en politiek van elkaar te scheiden. ‘In Duitsland hebben de kerken net als in Nederland de neiging om de lieve vrede te bewaren. Er wordt wel fair trade koffie geschonken, maar ferme uitspraken over klimaatrechtvaardigheid en de systemische ongelijkheid in de wereld zijn al snel te politiek. De kerken in Zuid-Afrika doen dat wel, die hebben daar geen moeite mee.’
Van Vliet vertelt dat ze graag een boordje zouden dragen, als zichtbare uiting van religie. ‘Ik snap dat dat in historisch opzicht niet bij de doopsgezinden past. Maar ik zou het goed vinden als mensen bij een klimaatmars of rodelijn-demonstratie zien dat er jongeren zijn die vanuit hun geloof worden geïnspireerd om actie te voeren. Dan kunnen ze me ook aanspreken, zo van: hé, wie ben je en wat drijft je?’
Gewortelde progressiviteit
Ook Jeannette den Ouden, predikant in de Arboretumkerk te Wageningen, ziet een nauwe verwantschap tussen progressiviteit en religieuze spiritualiteit. ‘Progressief zijn klinkt heel mooi, het heeft een klank van verbetering en vernieuwing. Maar als het niet is geworteld in een diepere laag van spirituele waarden, wordt progressiviteit een doel op zichzelf en kan het tot het fanatisme en polarisatie leiden. Dan krijgt het een gevaarlijk randje.’
Den Ouden formuleerde zeven uitgangspunten die volgens haar nodig zijn om progressief te zijn op een religieuze manier. Allereerst: de bevrijding van lijden, waar ieder mens een taak in heeft en medeverantwoordelijk voor is. Het tweede uitgangspunt is vanuit je diepste wezen barmhartig zijn. De derde waarde sluit daarop aan: verbinding zoeken met anderen. ‘Daar heeft de theoloog Martin Buber mooie dingen over geschreven. Hij duidt verbinding aan met het begrip ‘Ich und Du’. Dat betekent: bereid zijn de ander te zien zoals die werkelijk is en bereid zijn door de ander veranderd te worden. Maar ken je die ander werkelijk? Ken je iemands achtergrond of weet je waar iemand voor staat? Dat is moeilijk, daar moet ik mezelf continu op bevragen. Want vaak heb je al snel een beeld van iemand.’
Het vierde uitgangspunt vindt Den Ouden dienen. ‘Ben je bereid om bij het streven naar vooruitgang nederig te zijn? Je status op te geven of een stapje terug te doen? Ook dat is best een opgave, want we zijn snel geneigd om te denken: mijn visie is toch echt de beste’. Als vijfde uitgangspunt noemt ze bezinning op de zeven deugden, zoals beschreven door historicus Beatrice de Graaf in de Huizingalezing 2025. ‘Je denken en je doen kun je steeds toetsen aan die zeven deugden. Wijsheid is er bijvoorbeeld eentje van. Is het wijs en passend wat ik nu doe?’
De zesde waarde is de vreugde. ‘Vreugde over alles wat goed en mooi is, over schoonheid, muziek of kleinkinderen. Zonder vreugde wordt progressiviteit drammerig of somber.’ Tot slot noemt Den Ouden de moed om alleen te staan. ‘Ik denk dan altijd aan het verhaal over Jezus en de zogenaamde overspelige vrouw uit Johannes 8. Hij heeft de moed om op totaal vreedzame wijze alleen te gaan staan te midden van die menigte mensen en te zeggen: ‘Wie van jullie zonder zonde is, laat die als eerste een steen naar haar werpen’. Daar zie je de uitgangspunten die ik noemde mooi in terug: Jezus bevrijdt de vrouw van lijden, hij is barmhartig en staat in verbinding met haar. Hij dient en is deugdzaam. Dat is nou progressief handelen waar we allemaal een voorbeeld aan kunnen nemen. Al is het met vallen en opstaan.’
Iedere maand verschijnt er online een nieuwe aflevering van de rubriek Dopers denken. Deze aflevering delen we graag op NieuwWij.nl. Andere afleveringen kunt u vinden via www.doopsgezinden.nl/dopersdenken.
