Op zondag nemen Mary en ik deel aan een in memoriam-dienst, dertig dagen na het overlijden van een familielid. De plek is bijzonder: het minder bekende Armeense deel van de Geboortekerk. In een zijruimte, ingeklemd tussen het Grieks-orthodoxe en het rooms-katholieke gedeelte, staan twee Armeense altaren. Het ene herdenkt het moment waarop Maria van de ezel afstapte, het andere het drinken van water uit een bron door de heilige familie. Korte momenten vlak voor het grote moment, tastbaar gemaakt in steen en ritueel.
De bezoekers zitten en staan verspreid door de ruimte. Sommigen nemen plaats op stoelen die eigenlijk bij het Grieks-orthodoxe altaar horen — ik ook. Een familielid reikt me spontaan een hostie aan: een flink stuk brood, afkomstig van de Grieks-orthodoxe priester bij het buuraltaar. Het gebaar voelt vanzelfsprekend. Hier is de sfeer die van een gedeelde gemeenschap, een common home. Kinderen lopen ongehinderd rond bij het altaar. Ik moet denken aan mijn jeugd, waarin rondlopen in de (westerse) kerk vooral een strenge blik opleverde.
De dienst is in het Armeens, een taal die de meeste aanwezigen niet verstaan. Lange gezangen vullen de ruimte, mooi maar niet dwingend; ze laten de aandacht afdwalen. Het zachte geroezemoes — versterkt door de kerkelijke echo — doet denken aan het praatmoment vlak voor het begin van een concert.
Na afloop schudden we handen. De familie staat in een lange, licht gebroken rij in het midden van de kerk. Deze opstelling kan alleen omdat er geen toeristen zijn. Bij de uitgang worden plastic zakjes uitgedeeld met zogenoemd genadebrood, chubs rahme. Brood als teken van gemeenschap: samen eten, samen delen. Bethlehem betekent “huis van brood” in het Hebreeuws en “huis van vlees” in het Arabisch. In beide gevallen: symbolisch een huis van overvloedigheid. (In oudere Semitische talen had de wortel L-Ḥ-M een bredere betekenis van “voedsel” of “voeden”, wat de semantische afstand tussen brood en vlees verkleint).
Daarna eten Mary en ik falafel in een Syrische zaak aan de overkant van de Geboortekerk, naast de Omar-moskee. De ruimte ligt ondergronds en voelt als een grot — koel, beschut, intiem. Juist op deze plek krijgt een andere lezing van het geboorteverhaal betekenis. Volgens de plaatselijke Arab Women’s Union klopt het oosterse verhaal hier beter dan de bekende westerse versie. Niet dat de heilige familie werd geweigerd bij een herberg — cultureel gezien vrijwel ondenkbaar — maar juist dat ze werden opgenomen. Alleen: het bovengedeelte van het familiehuis was overvol. Daarom werden ze naar de grot beneden geleid, waar de dieren verbleven, waar het warmer was, en waar in de winter een kind ter wereld kon komen.
Mary wijst op een Aramese tekst op de muur. Aramees, de taal uit de tijd van Jezus, wordt door de Syrisch-orthodoxe gemeenschap in Bethlehem nog altijd tijdens de liturgie gebruikt.
We lopen door de binnenstad en over de markt. Het is een mooie dag. Mary wijst een kamer aan die ooit eigendom was van haar familie, en even later de weg naar haar ouderlijk huis. In een oude winkel koopt ze een stuk stof om er een traditioneel Palestijns patroon in te borduren.
Verspreid door de stad zien we de nawwār: de eerste bloesems van de olijfbomen. Ze lichten zacht op in het zonlicht. Het lijkt erop dat het dit jaar een overvloedige oogst zal worden.
De Nederlander Toine van Teeffelen en zijn Palestijnse vrouw Mary Morcos wonen sinds 1995 in Bethlehem in de bezette West Bank. Toine op een toeristenvisum en Mary met een Palestijns paspoort en een West Bank ID. Toine, met een achtergrond in antropologie en discourse analyse, werkte lang met Palestijnse onderwijs-NGO’s en de internationale vredesbeweging, met name Pax Christi. Mary was tot voor kort bibliothecaresse aan de Universiteit van Bethlehem. Ondanks de reisproblemen vanwege de Israelische bezetting – ze kan bijvoorbeeld niet naar Jeruzalem – voelt ze zich geworteld in Palestina. Hun leven en dat van hun kinderen is beschreven in Toine’s boek The Birthplace of Jesus is in Palestine: A Memoir, Wipf and Stock, 2024.
