Kan vrede viraal gaan – juist als ‘ik’ niets doe?

En, inderdaad, de wereld staat op veel plekken in brand: Gaza, Oekraïne, Soedan en meer. Toen mensen indertijd aan Nisargadatta Maharaj vroegen wat hij vond van de verschrikkelijke oorlog tussen India en Pakistan, zei hij: “De wereld staat altijd in brand”.  Hoe kan dat eigenlijk? Misschien doordat wij zelf in brand staan?

De Boeddha zei: ‘je huis staat in brand’. Dat is natuurlijk de wereld waarin wij leven (al die natuurbranden die we inmiddels hebben…). Maar het gaat dieper: Boeddha bedoelde: dit lichaam is vergaan vóór je het weet, stel dus prioriteiten: doe eerst wat je eerst moet doen: omwikkel je spiritueel. Word wakker!  Dit idee vind je in alle religies terug. Jezus heeft ook een prachtige formulering: ‘Zoek eerst het Koninkrijk, en al het andere zal je gegeven worden’.

In Nederland hebben we Henri Nouwen (1932–1996), theoloog, mysticus en psycholoog. Ook hij heeft zich uitgesproken over de verhouding politiek en spiritualiteit. Volgens hem kon je alleen op een goede manier politiek bedrijven als je innerlijk ook in contact blijft “met de plek waar God in je woont”. Voor Nouwen betekent dit je niet laten meeslepen door vastgeroeste ideeën, voordelen, conditioneringen, oude pijn en automatische reacties.

Dit sluit perfect aan bij Gandhi: je moet je losmaken van je beperkende gewoontes en ideeën om de ander echt te kunnen zien, om empathie te kunnen voelen. En dan kun je ook effectief handelen.

Dus: op de wereld zijn veel branden. En we kunnen pas echt blussen, als we kunnen onthechten. Hoe kunnen we dit doen? En hoe verhoudt het zich tot handelen, tot actievoeren?

Er is wel gezegd: als je voor de spiegel staat en je wilt dat je spiegelbeeld glimlacht, dan moet je niet frutselen aan de spiegel die voor je neus hangt. Als je zelf glimlacht, doet je spiegelbeeld dat ook. Dit is een beeld voor onze relatie met de wereld ons heen. Deze weerspiegelt onze houding, ons niveau van bewustzijn. What you see is what you are.  Dit kunnen we nog wel volgen als het om (liefdes)relaties gaat. We realiseren ons, met wat moeite (en wellicht therapie) wel dat we onze partner soms niet helemaal zien zoals deze is, maar door een waas van onze opvoeding, pijn, gewoontes en vastgeroeste ideeën, kortom door onze conditioneringen. Daarom is het ook nooit een goed idee om te proberen je partner te willen veranderen. “Onze relatie zou beter zijn, als jij … dit en dat … zus of zo”. Elke goede therapeut weet dat je altijd eerst naar jezelf moet kijken, je oude bagage onder ogen zien. Loslaten wat niet heilzaam is. En dan zal je relatie ongetwijfeld verbeteren.

Dat klopt dus voor veenbrandjes in onze relaties. Maar kan dat ook gelden voor de wereldbranden? En kunnen we dit relateren aan wijsheid uit het confucianisme:

If there is righteousness in the heart,
there will be beauty in the character.
 If there is beauty in the character, there will be harmony in the home.
 If there is harmony in the home, there will be order in the nation.
 If there is order in the nation, there will be peace in the world.

Het voorbeeld dat iemand geeft, kan inspireren. In je relatie, een gezin, in de buurt en andere plekken. Positieve uitstraling, vriendelijkheid, empathie. Het werkt aanstekelijk. Niet alleen negativiteit is besmettelijk, maar positiviteit ook. En als je echt ‘wakker’ bent, geaard, dicht bij jezelf, kan zelfs de negativiteit van iemand die je ontmoet ‘verdampen’. Zo kan het werken. Denk aan de steen in de vijver met kringen die steeds wijder worden.

Zo zou vrede viraal kunnen gaan. Maar er is nog een dieper niveau.

Mensen kunnen elkaar dus inspireren, op ideeën brengen, een voorbeeld voor elkaar zijn. En als ze minder gedomineerd worden door hun verleden, kan ook dat ons lichter en vrijer maken, soms zelfs vrij ongemerkt. Maar Krishnamurti gaat nog verder, je kunt ook zeggen dieper, dan dit. Van hem las ik deze regels:

“You are humanity. Knowing that you are humanity, what are you going to do?”

Natuurlijk zijn wij ‘mens’, dat is duidelijk. Maar ‘humanity’? Kijk alleen al naar je hersenen, zegt Krishnamurti, ze zijn de opslagplaats van alles wat we als mensheid hebben meegemaakt. Een weerslag van hoe we ons als soort ontwikkeld hebben, zit in jouw en mijn hoofd. En voor onze ‘mind’ geldt hetzelfde. Aan de oppervlakte van de menselijke mind bevinden zich onze conditioneringen, wat we geleerd hebben, het programma dat we afdraaien, onze vorming en misvorming. Maar voorbij het persoonlijke, het individuele, is een ruimer bewustzijn, niet geconditioneerd, het licht van pure aandacht.

Menselijk bewustzijn is niet alleen aan individuen verbonden. Daarom kan Thích Nhất Hạnh zeggen: ik ben het slachtoffer en ik ben de dader, ik ben de verkrachte en de verkrachter, ik ben de soldaat en het kind met een kogel in haar hoofd. Deze woorden hebben me ooit afgeschrikt en ik begreep ze niet.

Maar deze beminnelijke monnik en vredestichter bedoelt hetzelfde als Krishnamurti: het bewustzijn van mensen staat niet los van elkaar. Dus als wij, vanuit onze plek, contact maken met de diepste bron, dan doet humanity dat, de human mind, wij zijn daar een onlosmakelijk onderdeel van. Als wij ‘wakkerder’ worden, wordt dat niet alleen weerspiegeld in onze daden, maar is de mensheid als geheel iets wakkerder geworden.

Daarom kan Eknath Easwaran zeggen: “It is misleading to think that people who meditate are seeking only their own illumination. They are contributing to the removal of selfishness and separateness.”

Op die plek is een ‘intelligentie’ werkzaam die veel dieper gaat dan onze conditioneringen. Het is de Bron, Licht, Creativiteit, Schepping, Intuïtie. Dit is de intelligentie die A.I. nooit zal kunnen nabootsen. Met A.I. kun je conditioneringen uitbreiden, schaken, reclamepraatjes maken en ook drones programmeren en laten aanvallen. Maar A.I. kan per definitie dit ongeconditioneerde bewustzijn niet bereiken.

Zijn we hiermee niet ver verwijderd geraakt van de acties die zo hard nodig lijken? Moeten we niet demonstreren, blokkeren, boycotten, geld en hulpmiddelen sturen. En het juiste vakje invullen op het stemformulier? Dat komt bijna aan bod.

Maar eerst dit. Als je volkomen aanwezig bent, wakker, niet vervuld van haat, woede, rancune… Als je verbonden bent met het diepste deel van je bewustzijn, waar het verschil jij en ik eigenlijk ophoudt, dan ben je een positieve kracht in de wereld. In de geschiedenis zijn deze plekken er altijd geweest. Denk aan de kloosters, de contemplatieve orders. Maar ook hier en nu kunnen jij en ik dat zijn. Eckhart Tolle noemt dit: frequency holders. Mensen die bewust in contact blijven met de Bron en zich afstemmen op Stilte. Dat is dus niet zinloos, ook zo kunnen we een bijdrage aan de vrede leveren.

En natuurlijk is er ook een plek voor actievoeren. Maar hoe?  In de Dao/Tao lezen we: ‘I do nothing and everything gets done’. Dat klinkt vreemd. Maar dit wijst naar belangeloos, ego-loos handelen. Als je de dingen doet met weerstand, woede, vanuit reactie, komt er niets goeds uit, wordt er in de Dao bedoeld. Handel dus zonder ‘ego’. En ook handelen ook niet vanuit trots, de morele bovenpositie, zelfingenomenheid, superioriteit. Jezus formuleert dat zo: ‘Niet ik, maar de Vader in mij’.

Wat we willen bereiken, en de manier waarop, moeten volkomen afgestemd zijn. Dus niet ‘het doel heiligt de middelen’, maar ‘er is geen weg naar vrede, vrede is de weg’.

Zo probeer ik dat ook. Bijvoorbeeld door mee te doen aan geweldloze demonstraties uit solidariteit met de Gazanen. Al heel lang voor de Rode Lijn demonstraties stonden we met kleinere groepen mensen voor de universiteitsbibliotheek en ook voor het bestuursgebouw van de Universiteit Utrecht. Dat werd op dat moment nog zeer argwanend bekeken.

Je kunt ook mensen proberen te overtuigen door berichten op de social media.

En het is alweer 45 jaar geleden dat we een bouwkeet in Amelisweerd bezetten. Een vreedzame actie voor dat prachtige en telkens weer bedreigde bos bij Utrecht. Ik herinner me de tocht in het politiebusje toen we ‘afgevoerd’ werden. Vrijdag 27 september staan we weer op het Domplein.

Belangrijk is dus dat we in onze acties niet alleen weten wat we willen bereiken (zoals vrede, een Palestijnse Staat, een vrij Gaza en behoud van het bos), maar ook dat we in contact blijven met de Bron in onszelf. Dus dat doel en middelen overeenstemmen, dat we met compassie kijken en ‘de ander’ die de werkelijkheid nog niet kan zien niet demoniseren. Een evenwicht tussen de horizontale dimensie (doel) en de verticale (hoe).

Kortom, het gaat heel veel over ‘doen’ maar het gaat ook om ‘zijn’. Hoe sta je in de wereld, hoe ‘ben’ je, op welk niveau van bewustzijn leef je? Dit bepaalt alle ‘details’ van je leven: niet alleen je protesten, en hoe je stemt in oktober, maar ook wat je eet, hoe je je kleedt, hoe je vervoer eruitziet, op welke manier je op vakantie gaat en zo meer. Met al deze dingen creëren we samen ‘de wereld’.

Krishnamurti zegt: You are humanity. Knowing this: what are you going to do.

Ik zou zeggen:

Peace of mind
Peace beyond mind
Peace
Pax

Of met Sri Sarada Devi: “No one is a stranger, my child; the whole world is your own.”