Wanneer je in staat bent een plek in brand te steken, wetend dat er mensen binnen zijn, dan begeef je je op de weg van ontmenselijking. Wanneer je weigert om luid en duidelijk te zeggen dat dat de verkeerde weg is, word je zelf tot wegwijzer richting ontmenselijking. Loosdrecht confronteert ons met de vraag: hoe onderscheiden we welke weg leidt tot ontmenselijking en via welke weg wórden we menselijk?
Net als Ab Harrewijn ben ik theoloog en dominee. Net als hij ben ik gevormd door de sociale bewegingen in Nederland. Hij was voor mij een van de mensen die de radicaliteit van het christelijk geloof belichaamden. Ik zal hier dan ook vanuit het christelijke perspectief spreken, want dat is me het meest vertrouwd.
Een van de lievelingspsalmen van Ab Harrewijn was Psalm 72. In de vertolking van Tom Löwenthal begint die zo:
Voor kleine mensen is Hij bereikbaar,
Hij geeft hoop aan rechtelozen.
Hun bloed is kostbaar in zijn ogen,
Hij koopt hen vrij uit het slavenhuis.
Psalm 72 geeft een helder uitgangspunt: het gaat God om de kleine mensen, om de hoop van de rechtelozen. En in dat perspectief, dat Ab Harrewijn tot het zijne had gemaakt, ontmoeten geloof en politiek elkaar.
Die twee hebben veel gemeen. Beide ontspringen aan de hoop op een betere wereld, waar mensen in vrede wonen. Maar beide lopen ook het gevaar dat zij leiden tot het tegendeel, tot een angstige wereld waarin mensen onderworpen zijn aan machten die het individu vermalen. Zowel religie als politiek, de geschiedenis wijst het uit, zijn de weg van ontmenselijking gegaan.
Met Ab Harrewijn zeg ik dat het christelijk geloof politieke implicaties heeft en zich dus niet laat privatiseren. Andersom betreft de politiek de gehele samenleving, dus ook religieuze mensen en organisaties. Ik wil het met u vandaag hebben over de vraag wanneer de ontmoeting tussen religie en politiek een heilzame is, en wanneer zij een giftige mix vormen. Een van de redenen voor Ab om in 1995 van de kerk naar de politiek over te stappen was zijn zorg over de opkomst van extreem rechts. In 1993 werd het huis van een Turks gezin in Solingen in brand gestoken. Het kruispunt waar we vandaag op staan, is al dertig jaar in voorbereiding.
Wanneer worden we mens, of: wat staat er op het spel?
Daarvoor keer ik terug naar psalm 72. Het tweede couplet gaat zo:
Hen [dat is dus God] zal opkomen voor de misdeelden,
Hen zal de machten die ons dwingen,
Breken en binden,
Hen zal leven,
Onvergankelijk, als de zon.
Dat is het visioen: de machten die ons dwingen zullen worden gebroken en we zullen voluit leven. En die ‘we’, zijn in deze psalm dus de ‘kleine mensen’, de rechtelozen. Zij zijn kostbaar in Gods ogen. ‘Ieder mens telt’, dat is een goed Bijbels uitgangspunt en dat komen we in de democratische rechtsstaat ook tegen. Pas wanneer ook de mensen aan de onderkant tot hun recht komen en bloeien, gaat het ons allemaal goed.
Ab Harrewijn zei, en ik citeer: “De Bijbel gaat om de humaniteit en menswording. Dat God naar beneden gekomen is, mens geworden is, om dat mens-zijn te delen. Dus, die humaniteit ligt zo ingebakken in die godsdienst. Dat je tegen mensen zegt die denken met mij wordt het nooit wat: ook jij komt mee, ook jij bent een schepsel, jij bent wat waard. Dus die eigenwaarde is ontzettend belangrijk, dat die in de bijbel meegegeven wordt.”
Rechts-radicale vermenging geloof en politiek
De verbinding tussen geloof en politiek heeft vandaag vaak een rechts-radicale tint. Denk alleen al aan de wereldleider die zichzelf als messias portretteert.
Een beproefde methode van radicaal rechts is dat het zich beroept op humanitaire tradities om de verbinding tussen mensen te verbreken. In Nederland doet radicaal rechts dit bijvoorbeeld door te wijzen op ‘de joods-christelijke cultuur’, die door migranten zou worden ondermijnd. De term ‘joods-christelijk’ werd na de Tweede Wereldoorlog door theologen juist gebruikt om te voorkomen dat het antisemitisme ooit weer een christelijke rechtvaardiging zou krijgen. Maar nu wordt hetzelfde woord ingezet als identiteitsmarker zonder enige relatie met de Bijbel. Het dient vooral om anderen buiten te sluiten, en lijkt voort te komen uit heimwee naar een eensgezinde witte christelijke wereld die zó nooit werkelijk heeft bestaan.
Uit verschillende voorbeelden wordt duidelijk dat geloof in deze vermenging vooral een instrument van politiek is; er is geen enkele poging serieus met de bijbel in gesprek te gaan. Met als gevolg dat ‘de kleine mensen’ uit Psalm 72 in deze rechts-radicale vermenging van politiek en religie nog kleiner worden gemaakt. Kostbaar zijn ze niet, ze worden behandeld als wegwerpmensen. Zo worden de bronnen die we hebben om mensen met elkaar te verbinden vergiftigd.
Bronnen voor tegenspraak
Gods Naam is tot in eeuwigheid,
Zolang de zon staat aan de hemel.
Gods Naam gaat rond over de aarde,
Een woord van vrede, van mens tot mens
Zo eindigt psalm 72. Dat is misschien de beste samenvatting van Gods Naam: een woord van vrede van mens tot mens met de hele aarde als perspectief. Bij die universele blik gaat het niet om een grootmacht doende hele wereld beheerst en naar eigen willekeur mensen knecht. Als het om de vrede gaat tussen de ene en de andere mens, elk met zijn eigenheid en andersheid, dan moet ook ieders verhaal tot zijn recht kunnen komen. Dan kan het niet zo zijn dat een vermeende meerderheid, of een vermeend ‘Nederlands’ volk heerst over minderheden.
En dat geldt ook voor de religies zelf. Als de paus zegt dat tirannen het heilige vertrappen, laten we dan niet de vergissing maken om te denken dat het heilige de religie zelf is. Het is dat Woord van Vrede dat heilig is. In de manier waarop wij omgaan met het kwetsbaarste leven en met hen die zich in de meest precaire positie bevinden, staat de menselijkheid van ons allen op het spel (Mattheüs 25). Het antwoord op de vraag naar het onderscheid tussen de weg naar ontmenselijking en die naar menswording zit hem precies in het respecteren van die spanning tussen het universele perspectief en het erkennen van ieders eigenheid. Een woord van vrede spreken van mens tot mens.
Maar overal waar het universele perspectief wordt opgeëist door één groep, en de eigenheid van ieder mens wordt ontkend, wordt de relatie tussen mensen doorgeknipt, en betreden we de weg naar ontmenselijking.
Het belangrijkste is daarom: wees niet onverschillig. Laat je raken door het lijden en de vreugde van anderen. Daardoor word je zelf mens.
Dank voor je goede en heldere uiteenzetting, Erica.
Belangrijk om in de samenleving gehoord te worden.
Er is geen rechtvaardiging om de kleine mens onder de voet lopen. En geen bijbelse rechtvaardiging voor het uitsluiten van groepen.