Recensie van ‘De tijd, de waarheid en de geschiedenis’ van Piet de Rooy

Gewapend met twee grote boodschappentassen koos ik een aantal boeken uit – over de Eerste Wereldoorlog, de Holocaust in Nederland, de bezetting, het liberalisme, filosofie, het kabinet-Beel, Indonesië en last but not least een bundel over cultuurgeschiedenis van H.W. zelf. Ik weet niet of ik voldoende tijd heb om alle boeken van a tot z te lezen, maar in de trein terug naar Rotterdam bladerde ik door de geschiedenis en vergat daardoor bijna de tijd.

Als historicus leer je om gestructureerd te schrijven. Dat is misschien nog wel belangrijker dan de historische feitjes zelf. Voor mij wel in ieder geval. Toen ik in 1999 in Groningen aan mijn studie begon wist ik al het een en ander over de geschiedenis, maar werkte mijn brein nogal chaotisch. Tijdens de werkcolleges leerden we hoe je een paper moest schrijven, hoe je voetnoten correct dient te noteren, dat je in de conclusie geen konijnen uit de hoge hoed mag toveren (Lepus ex machina) en dat je het beste in debat kunt gaan met andere historici in de eerder genoemde voetnoten. ‘Thou shalt fight all thy battles in thy footnotes’ luidt niet voor niets een van The Historian’s Ten Commandments. Liefde voor Clio is mooi, maar een relatie met haar vereist niet alleen passie maar ook discipline. Geschiedenis is behalve een roeping ook een vak, in het Duits beide vertaald met ‘Beruf’.

Zoals bij zo veel zaken in het leven is een goede balans belangrijk. Tussen werk en privé, tussen realiteitszin en idealisme, maar ook tussen orde en chaos. Veel geschiedschrijving tegenwoordig is te professioneel, waardoor het vuur dooft. De eisen uit de sociale wetenschappen worden met te veel gretigheid aan de geschiedeniswetenschap opgelegd, terwijl geschiedenis een fundamenteel andere wetenschap is, waarin het niet draait om het opsporen van wetmatigheden, maar het verstaan van unieke gebeurtenissen en unieke mensen.

Toen ik het maar liefst 684 pagina’s tellende boek van Piet de Rooy in handen had, De tijd, de waarheid en de geschiedenis, dacht ik weer iets van die passie te hebben teruggevonden die ik zo mis in veel hedendaagse geschiedschrijving. Het boek ontleent zijn titel aan een schilderij van de Spaanse schilder Goya, die de tijd, de geschiedenis en de waarheid als mensen schildert. Het gaat om drie ordeningsprincipes, waarmee mensen proberen grip te krijgen op hun bestaan. Maar daarmee houdt de structuur in het boek van De Rooy eigenlijk wel op. Wat volgt is een zeer leerzame, en meestal ook best wel leesbare verzameling van allerlei anekdotes, waarbij de onervaren lezer wel eens de draad kan kwijtraken. Het is halverwege in het boek soms tasten in het duister, en de rode draad die De Rooy als hedendaagse Ariadne aan de lezer heeft meegegeven om uit het labyrint te ontsnappen is dun. Ook ik voelde mij soms enigszins verdwaald.

Bij een goede queeste gaat het om de reis en niet om de bestemming, naar het schijnt. Definitieve antwoorden op de grote vragen des levens, over de tijd, de waarheid en de geschiedenis krijg je niet. Ondertussen kom je wel een heleboel te weten over allerlei triviale en minder triviale onderwerpen. De triviale onderwerpen zijn zonder meer het interessantst. Over de grote invloed van het occultisme op het Europese geestelijk leven in de achttiende en negentiende eeuw bijvoorbeeld, met charismatische charlatans als Alessandro Cagliostro en Helena Blavatsky. Of denk aan de zogeheten Wunderkammer, ‘wonderkamers’ waar de rijken in de zeventiende en achttiende eeuw hun curiosa tentoonstelden om bezoekers te imponeren. Het tweede deel van De Rooy’s boek gaat over de waarheid, maar de onwaarheid blijkt veel interessanter.

Geschiedenis, niet als wat er gebeurd is, maar hoe wij hierop reflecteren, geeft het leven zin. Natuurlijk is het belangrijk om de feiten recht te doen, maar 100 procent objectief ben je nooit. Je selecteert feiten die in je narratief passen. Dat kan om ideologische redenen zijn, uit stilistische, of puur uit esthetiek. Veel geschiedenisboeken falen, wat het laatste betreft. In esthetisch opzicht heeft De Rooy een meesterwerk geschreven, hoewel het tegelijkertijd een kliederboel is. A beautiful mess.