De onvoorbereide lezer, die vol goede moed verwacht dat de prikkelende titel Het seculiere experiment in de eerste pagina’s wordt uitgelegd, komt bedrogen uit. Het duurt ongeveer veertig pagina’s voordat Boutellier fragmentarisch duidelijk maakt wat hij onder het seculiere experiment verstaat. Daarbij vormt zijn persoonlijke beleving een belangrijk ankerpunt en dat erkent Boutellier ook zonder terughoudendheid. Vanaf medio jaren zestig ervaart hij een omslag in de samenleving, alsof een ‘geheime synode’ besloten heeft om God weg te denken uit ons alledaagse leven. Boutelliers analyse vangt daarmee helaas vrij willekeurig aan. Gelukkig geeft hij het historische perspectief, getuige zijn excellente samenvatting van de eeuwenoude discussie over de god-loze samenleving, die langs de lijn van invloedrijke oude en nieuwe denkers voert. Deze kraakheldere samenvatting zou verplicht opgenomen moeten worden in de geschiedenisboeken.

Wat is dan secularisme? Boutellier geeft pas op pagina 24 (!) het antwoord: “Secularisering vat ik op als de afname van de sociaal regulerende functie van een gemeenschappelijk geloof in een (intentionele) hogere macht.” En waarom is dit een ‘experiment’? Het is een experiment omdat volgens Boutellier geenszins aannemelijk is dat grote delen van de (religieuze) wereld eenzelfde ontwikkeling zullen meemaken. Daarmee blijft Nederland, samen met enkele andere landen, een bijzonder geval. Om een seculiere samenleving mogelijk te maken moeten bovendien vele losstaande en met elkaar vervlochten elementen wel goed samenvallen. Toch wil Boutellier die losse elementen onderzoeken, begrijpen en duiden. Hij noemt ze in zijn boek ‘werkvelden’. Als je een van de elementen verandert, en al het andere blijft gelijk, dan kun je dus achterhalen hoe de relatie is met de seculiere samenleving als geheel. Boutellier beschrijft er vijf: criminaliteit, veiligheid, seksualiteit, diversiteit en de sociale wetenschap. Het zijn vijf taartpunten die om beurten uitkomen op de centrale these: is het secularisme een stabiel fundament voor de toekomstige samenleving? De wetenschapper Boutellier werkt de thema’s vakkundig uit en komt steeds uit op een positief antwoord: ja, de seculiere samenleving is een vitale en levensvatbare samenleving. In de afbakening naar vijf thema’s schuilt gelijk het tegenargument: waarom alleen deze vijf werkvelden? Dat antwoord blijven we schuldig, en daarom is de analyse van de seculiere samenleving uiteindelijk een persoonlijke blik van Boutellier, hoe doorwrocht ook.

Het valt te prijzen dat Boutellier in zijn werk niet afgeeft op de religieuze samenleving, ook al vindt hij persoonlijk dat geloven voor hem geen optie meer is. Boutellier (h)erkent namelijk de religieuze, christelijke wortels van het secularisme en is wat dat betreft ook schatplichtig aan God, hoe ironisch dat ook klinkt. Wat dat betreft kunnen seculiere kopstukken in het maatschappelijk debat aan Boutellier een voorbeeld nemen. Hij presenteert secularisme niet als penicilline tegen godsdienstwaanzin, maar als een onafhankelijke en levensvatbare manier van samenleven.

Het is nu de vraag, en dan kom ik terug op de timing van zijn boek, of Boutellier handvatten biedt voor ‘Nederland’ om de uitdagingen met betrekking tot vluchtelingen en islam, aan te kunnen gaan. Het antwoord is: nee. Het lijkt erop dat de seculiere en twijfelende mens zich steeds meer onderdeel weet van een nationalistische, cijfermatige en materialistisch ingestelde wereld, die optreden als substituut voor het geloof en de daarvan afgeleide identiteit. Bij afwezigheid van breed gedragen religieuze waarden, en de bijbehorende grote verhalen, zal deze ‘nieuwe wereld’ noodgedwongen individualistisch zijn, en daarmee de twijfelende mens niet van nieuwe handvatten uit een bredere gemeenschap voorzien. Het is dan de vraag of miljoenen twijfelende mensen überhaupt een nieuwe gemeenschap kunnen vormen, die in staat is om grote vragen te kunnen beantwoorden. Want wat is het seculiere antwoord op het vluchtelingenvraagstuk? En als al die individuen zich geconfronteerd zien met een ogenschijnlijk van twijfel gevrijwaarde islam, wat is het seculiere antwoord? Islam versus secularisme, is dat eigenlijk niet gewoon de gemeenschap versus het individu?

Het zijn dit soort vragen die het verdienen om verder verkend te worden. De puur religieuze samenleving lijkt voorbij. De puur seculiere samenleving lijkt daarentegen niet te ontstaan. Is het seculiere experiment daarmee mislukt? Misschien zou het seculiere experiment geholpen zijn met een paar uitgesproken religieuze ingrediënten.

Boekgegevens:

Auteur: Hans Boutellier | Titel: De seculiere samenleving. Hoe we van God los gingen samenleven | Uitgeverij: Boom filosofie | Om dit boek te bestellen, klik hier

 

Enis-DNW (2)

Enis Odaci

Zakelijk leider

Als zakelijker leider liggen zijn hoofdtaken op het gebied van het doorontwikkelen van de organisatie en het online platform …
Profiel-pagina
Nog geen reactie — begin het gesprek.