Recensie van ‘Kiezen voor Vrede’ van Andrea Riccardi

De Bijbel is heel realistisch in die zin dat de donkere eigenschappen van ons mensen niet onderbelicht blijven: onze woede, afgunst, wraak, agressie en hebzucht. Maar Riccardi wil ook graag laten zien dat gebed, aanhoudend bidden, vurig bidden, ‘onderhandelen met God’ ons kan veranderen, de wereld kan veranderen. Dat is óók de boodschap van de Bijbel, zo wil hij ons duidelijk maken.

Onderhandelen met God – in de Bijbel komt het voor. Hoeveel ‘goede’ inwoners moeten er in een stad zijn, wil je deze stad niet met de grond gelijk maken? God was daarin in elk geval milder gestemd dan we op sommige plekken in onze wereld van vandaag zien.

Maar de meesten van ons denken niet langer in termen van ‘een deal’ met God. En bidden wij nog? Wat is bidden eigenlijk? Kun je met gebed de wereld echt veranderen?

Ik vond dit een kerncitaat in het boek van Riccardi:

“Angst doet ons…  bedrieglijke geruststellingen zoeken: politieke, religieuze… Angst versterkt de roep om sterke mannen die ons gerust kunnen stellen in een bedreigende wereld.”  (136)

Als we dus onze eigen angst aan kunnen pakken, kiezen we voor vrede. Als we ons in de aanwezigheid stellen van de Ene, als we vaste grond onder onze voeten voelen, kunnen we ons met vertrouwen wenden tot anderen. En dan kunnen we doen wat we moeten doen in deze wereld. Ons richten op ‘de armen’ in de wereld, niet als ‘mindere mensen’, maar als mensen zoals wij, als vrienden. En als we een vruchtbare toekomst willen, laten we dan ook vluchtelingen gastvrij ontvangen

Zo brengen we de vrede dichterbij.

Riccardi is fel gekant tegen oorlog en voor dat standpunt vindt hij ondersteuning in de Bijbel en in de woorden van verschillende pausen.

Paus Johannes Paulus II noemde de oorlog “een avontuur zonder terugkeer”. Je weet niet waar deze zal eindigen, want er worden mechanismen in gang gezet die onbeheersbaar kunnen worden. En deze uitspraak werd al vele jaren vóór de komst van A.I. gedaan.

“Elke oorlog maakt dat de wereld er erger aan toe is dan voorheen. Oorlog is altijd een mislukking van de politiek en van de mensheid, een schandelijke capitulatie, een hartverscheurende nederlaag ten opzichte van de machten van het kwaad.”

Aldus paus Franciscus in zijn encycliek Fratelli tutti. (blz. 14)

Daarom moeten we volgens Riccardi bidden voor vrede. En dat betekent: “niet vergeten, hopen tegen alle realiteitszin in, aanroepen. Het gebed  ….   voor de vrede vergezelt de pijnkreten van mensen van alle religies. Ook van hen die lijden en denken dat ze niet kunnen bidden.”  (blz. 53)

Als we ons neerleggen bij haat en oorlog, of onverschillig worden, sluiten we onszelf op en gaan we in een kleine afgesloten wereld leven. Geloven betekent echter juist je openstellen voor het leven, het licht, voor andere mensen.

“Je moet je persoonlijk bekeren om vredig van hart te zijn, om de droom van vrede te bewaren, om niet langer te denken in categorieën van tegenstanders of vijanden -ook in het dagelijks leven- en om af te zien van agressief taalgebruik.”  (blz. 101)

Gebed, dialoog en naastenliefde voor alle volkeren die lijden zijn essentieel, zegt Riccardi. Als je denkt dat dit niets op kan leveren, ben je lui en bang om te leven.

Vrede is onze universele verantwoordelijkheid. Ze loopt door de duizenden kleine handelingen van het dagelijks leven heen. En afhankelijk van onze dagelijkse manier van leven, kiezen we voor of tegen vrede.

“Vrede is een geschenk van God, maar ook het werk van mensen.” (blz. 113)

Overal op de wereld zijn wijze mensen die vrede willen. Die moeten we meer opsporen en in het licht zetten. Over de wereld heen ligt óók een weefsel van goedheid, dat we meer moeten leren zien, want het kan de aarde doen bloeien.

Daarbij is het van belang om over alle schuttingen heen te kijken, voorbij te gaan aan nationale en religieuze grenzen. Paus Johannes Paulus II bracht in 1986 vertegenwoordigers van alle religies samen in Assisi. Angst ligt ten grondslag aan alle conflict en agressie. Angst verlamt. Maar als we angst achter ons kunnen laten, ontstaat er creativiteit, nieuwe mogelijkheden.

We hebben een nieuwe wereldorde van vrede nodig, gebaseerd op dialoog en internationale organisaties. Laten we het eerste uitgangspunt van het Handvest van de Verenigde Naties nooit vergeten: “komende geslachten te behoeden voor de gesel van de oorlog”.

“De beslissing om oorlog te voeren is de keuze van enkelen”, meent Riccardi, “Het leven van hele bevolkingsgroepen ligt in de handen van agressieve militaire keuzes, terwijl de propaganda mensen in verwarring brengt en een mistgordijn spuit.”  (blz. 159)

Propaganda, ‘sterke mannen’, de belangen van de wapenindustrie, warlords, het zijn afgoden; kunnen deze ooit overwonnen worden? Riccardi heeft de hoop dat dit kan. De geschiedenis is nog niet af. En uit het evangelie leidt hij af dat het juist de zwakken zijn en niet de machtigen die dit gaan volbrengen.

“Juist de zwakken”, wat een paradox. Toch moest ik direct denken aan het ontroerende gedicht dat Henriette Roland Holst in 1918 schreef: De zachte krachten zullen zeker winnen. Riccardi heeft een radicaal boek geschreven. Niet in de zin dat hij ons een uitgebreide lijst met concrete punten van actie geeft -al noemt hij natuurlijk wel degelijk een aantal essentiële zaken.  Maar het gaat hem primair om ‘onze bekering’. En dat zal voor sommigen ‘zwaar’ klinken. Ik kan het ook anders formuleren: als ons bewustzijn verandert, verandert ook de wereld die we samen creëren. Riccardi ziet het gebed als instrument daartoe, dat kan ons hart openen.

Op blz. 85 citeert hij Johannes, 14,27, bekende regels: “Vrede laat ik jullie na, mijn eigen vrede geef Ik jullie, een andere dan de wereld te bieden heeft.”

Ook bij deze tekst kreeg ik een ingeving: ‘Problemen kunnen niet worden opgelost op hetzelfde niveau als waarop ze veroorzaakt zijn’ (Einstein). Misschien moeten we eerst aan de wereld voorbijgaan, ons hart openen en dan terugkeren naar de wereld. Dan kunnen we spontaan en intuïtief alle dingen doen die nodig zijn voor vrede.