Ik ben blij dat ik erbij was, bij de conferentie Doing Justice, Loving Mercy over ‘Palestinian theology and radical European solidarity’ vorige maand in Helvoirt. Want dit ging over mij, en vooral ook over ons hier in Nederland, al waren er ook een twintigtal deelnemers uit andere landen.
Eén van hen was predikant Maloma uit Zuid-Afrika waar decennialang, net als in Israël, theologische onderbouwing hielp het apartheidsregime in stand te houden. Dr. Maloma alsook participanten uit Brazilië, Mexico, Bulgarije, Duitsland, Ierland en het Verenigd Koninkrijk waren via het internationale Kairos-Sabeel netwerk op de conferentie geattendeerd. En terwijl veel van de Nederlandse deelnemers van tevoren opzagen tegen de heftige materie die ter tafel zou komen, werden het uiterst bemoedigende en verhelderende dagen.
Verhelderend was allereerst de lezing van dr. Munther Isaac, predikant van de Evangelical Lutheran Church in Bethlehem en professor aan het Bethlehem Bible College. Hij vertelde hoe hij eind 2023, toen zowel Gaza als de Westelijke Jordaanoever onder vuur lagen na de aanval van Hamas op Israël, met collega’s en gemeenteleden nadacht over een kerstboodschap. Bijna iedereen had familieleden verloren in Gaza, en ook op de Westelijke Jordaanoever nam de bezetting steeds verwoestendere vormen aan. Wat viel hier in de puinhopen nog te zeggen over het kerstkind?
In de gedeelde wanhoop ontstond langzamerhand het inzicht: het is juist hier, op de puinhopen, dat God tot ons komt. Dus werd de kribbe geplaatst op de resten van platgewalste en kapotgeschoten huizen: “Christ in the rubble”. De foto ging de wereld over.
“Echter”, zei Isaac, herhalend wat Palestijnen voortdurend aan buitenlandse bezoekers vragen: “Waarom blijven zovelen, en met name Christenen, praten alsof dit alles begon met de Hamas aanslag van 2023? De Nakba, het systematisch verdrijven, gevangenzetten, doden en tot terrorist verklaren van Palestijnen vindt de facto plaats sinds de oprichting van de staat Israël in 1948. De zuivering toen van 800.000 Palestijnen, die plaats moesten maken voor de nieuwe Joodse bewoners van het land, was geen onfortuinlijk bijproduct van een anderszins gerechtvaardigde actie van terugkeer. Het was het begin van een nog steeds doorgaand proces van bezetting en verdrijving.
Dat proces is nu sinds oktober 2023 in een stroomversnelling gekomen, maar Joodse Zionisten verklaarden al vóór 1948 dat Judea en Samaria, de huidige Westelijke Jordaanoever, ooit tot Israël zouden behoren. Vandaag deelt Netanyahu’s regering de wereld openlijk via de media mee wat zijn bedoeling is met Gaza, de Westelijke Jordaanoever en Oost-Jeruzalem; het is alleen het Westen dat dit – althans tot voor kort – niet wilde geloven.
Waarom niet? Isaac sprak van seculier kolonialisme, een meta-narratief dat veel meer slachtoffers maakt dan alleen Palestina, en analyseerde met ons de theologische en economische aspecten van dit Europees neokolonialisme. Paradoxaal genoeg wordt juist in het sterk geseculariseerde Nederland de term “christelijke” of “judeo-christelijke” beschaving weer steeds vaker normerend gehanteerd, als betrouwbaar, ons erfgoed, onze waarden weerspiegelend. Daarnaast is er het christelijk zionisme wat, in meer of mindere mate en vaak niet eens heel bewust, in veel kerken in Nederland het denken over Palestina en Israël beheerst.
De Goddelijke leiding die na de Holocaust de Europese oplossing van een nieuw Israël zou hebben geïnspireerd, doet menige discussie over de rechten van Palestijnen ontsporen. Ook werkt de kerkorde-clausule van de Protestantse Kerk in Nederland over “de onopgeefbare verbondenheid met het volk Israël” nog steeds vereenzelviging van het bijbels-theologische concept Israël met de huidige staat Israël in de hand. Ondertussen doneren Nederlandse christen-zionisten jaarlijks miljoenen aan de uitbreiding van de illegale nederzettingen op de Westelijke Jordaanoever.
Isaac’s analyse werd door dr. Janneke Stegeman verder historisch gekaderd. Stegeman is voormalig Theoloog des Vaderlands en sinds haar studie diepgaand met deze materie bezig. Met co-auteur Saskia Pieterse publiceerde ze dit jaar de studie “Uitverkoren – Hoe Nederland aan zijn zelfbeeld komt”.
Wat mij schokte in Stegemans betoog waren niet zozeer de individuele zwarte bladzijden uit de Nederlandse geschiedenis: de kruistochten; het slavernij- en koloniaal verleden dat ons land rijk maakten; het eeuwenoude antisemitisme en haar culminatie in de Holocaust waarbij Nederland met 75 procent van de Joodse bevolking die werd weggevoerd bovenaan de lijst van medeplichtigen staat; of de huidige topscores van Nederland voor wat betreft investeringen in en vanuit Israël. Met die beschamende feiten was ik vanuit mijn eigen werk wel bekend. Maar wat me trof waren de grote lijnen die Stegeman schetste, waardoor duidelijk werd hoezeer die verschillende episodes in feite met elkaar verband houden. Geen afzonderlijke uitwassen van een in principe braaf land, maar een manier van denken en handelen die in de loop van de eeuwen verworden is tot een meta-narratief waarin, kort gezegd, de ander (qua religie, kleur, cultuur, geaardheid) als inferieur gezien wordt, opdat er een ongelijke machtsstructuur ontstaat die in het voordeel werkt van degene die zichzelf superieur acht.
Met name het protestantisme blijkt hier een belangrijke factor in te zijn geweest. Ook Hugo de Groot, befaamd van de boekenkist en het moderne volkenrecht, beschouwde witte mensen als superieur en Joden als een mogelijke bedreiging voor het christelijk geloof en de samenleving, aldus Stegeman. Door de eeuwen heen hebben we onbewust aangeleerd de ander te zien níet als medemens en als mogelijkheid om in interactie beiden meer onszelf te worden, maar als “anders” en, vanuit een collectief onderbewuste, als minder. Met geldelijke winst als de grote aanjager van ons denken en handelen.
Ik kreeg tijdens Stegemans relaas het gevoel wakker geschud te worden; een soort aha-erlebnis: natúúrlijk hangen die dingen samen, de puzzelstukken vallen in elkaar en je begrijpt opeens beter waarom Nederland deed wat het deed, en eveneens, dat het Nederlands beleid en gedrag wat we vandaag zien – ten opzichte van immigranten, vluchtelingen, AZC’s en iedereen die er anders uitziet, doet, spreekt of gelooft dan een doorsnee witte hetero protestant dat doet – niet uit de lucht is komen vallen.
De conferentie hoorde veel voorbeelden van de stereotypering en racialisering van “de ander”. Cultureel antropologe Rahma Bavelaar van Stichting Meld Islamofobie (opgericht in 2015 vanwege sterke toename in geweldplegingen tegen moslims na de aanslagen op Charlie Hebdo in Parijs) gaf er een aantal. Zo is momenteel het dragen van een hoofddoek vaak al voldoende om uitgescholden te worden met iets als “Israël zal jullie allemaal ombrengen!”, ongeacht de nationaliteit van degene die de hoofddoek draagt.
Ook andere aspecten van de genocide en haar mondiale context werden geanalyseerd. Zo introduceerde dr. Yousef AlKhouri, decaan op het Bethlehem Bible College, de idee van Ecclesiacide, een nieuw gemunt concept wat verwijst naar de gerichte aanvallen juist op het Christelijk deel van de Palestijnse bevolking. Een aanzienlijk deel van de Christelijke bevolking in Gaza is ondertussen vermoord of vertrokken.
Reden voor deze ecclesiacide is volgens AlKhouri allereerst de lange traditie van de kerken in Palestina. Zo is zijn eigen kerk, het Grieks Orthodox Patriarchaat van Jeruzalem, al meer dan negenhonderd jaar present in Palestina. Ambassadeur Amira Hanania documenteerde in haar film “Via Dolorosa: the path of sorrows” de vervolging van Palestijnen sinds de tijd van Jezus. De kerk mag dit land gerust haar oergrond noemen. Die onmiskenbaar lange geschiedenis is een steen des aanstoots voor iedereen die wil geloven dat alleen Joden een lange band met het land hebben.
Daarom, en vanwege de bevrijdingstheologie van verzet tegen onrecht, worden de kerken tot doelwit gemaakt, aldus AlKhouri. Zo drongen in juli 2025 kolonisten Taybeh op de Westelijke Jordaanoever binnen, het dorp met het grootste aantal Palestijnse christenen, en staken de Byzantijnse kerk uit de vijfde eeuw in brand. Alles wat de Palestijnse identiteit versterkt: land, religie, theologie, monumenten, geschriften, stambomen, loopt kans ontkend of vernietigd te worden.
Hoe dat voor Palestijnen met burgerschap in Israël uitpakt, werd vervolgens toegelicht door dr. Lamma Mansour, die net als Her Excellency Hanania een “Palestinian Arab citizen of Israël” is. In haar doctoraatsonderzoek documenteert ze dat ook dat Israëlisch staatsburgerschap Palestijnen niet beschermt tegen discriminatie en segregatie.
Is er dan geen rechtssysteem? Jawel, zei jurist Saif Kassis, momenteel werkzaam bij het International Criminal Court in Den Haag, maar ook dat kan misbruikt of gemanipuleerd worden. Er bestaan binnen het systeem alleen al 112 verschillende typen toegangspassen voor Palestijnen op de Westelijke Jordaanoever, en talloze gebiedsbeperkingen die dorpen van elkaar gescheiden houden.
Spiegeltje, spiegeltje aan de wand… Het beeld wat wij Nederlanders zien in de spiegel van geschiedenis en actualiteit is ronduit schrikwekkend! Voor velen is het niet langer mogelijk te doen alsof wij daar niets mee te maken hebben. De goedbedoelde opmerking “Dat gebeurde toch allemaal lang vóór jouw tijd!” is geen troost, want wij zijn de erfgenamen van die welvaartsstaat die niet alleen “door dat harde werken van ons Nederlanders” tot bloei gekomen is.
Amsterdam, een mooie stad, is mede gebouwd op slavernij en oneerlijke handel. Erger nog, het zijn de unfairtrade-verdragen van vandaag die het Nederlands kapitaal nog steeds doen groeien. En onze leveringen van F35-onderdelen blijven Gazaanse burgers doden, ook al loopt er ondertussen een proces tegen de Nederlandse Staat hierover. Maar we leveren gewoon door, momenteel via de Verenigde Staten om de juridische beperkingen te ontduiken.
Collectieve schuld en structurele zonde is voor mij een realiteit met daaraan verbonden feiten, plaatsen, verhalen en gezichten. In de kerk hoor ik er al jaren weinig over. Dat is een gevaar voor de kerk, want gelovigen zijn niet gek en voelen dat er verschrikkelijke dingen gebeuren waar ze geen grip op krijgen. Dat leidt tot apathie: we kunnen toch niks doen. Maar bovenal is het een gevaar voor Palestina, want als de wereld, de kerk en Israël zelf premier Netanyahu en consorten niet stoppen, is er straks geen Palestina meer over.
Gelukkig gaf de spiegel van de Doing Justice, Loving Mercy conferentie ook andere dingen terug. Palestijnse sprekers vertelden over hun boosheid om het zinloze doden en verwoesten, maar niet over wraak. Wat we hoorden en in workshops zochten om te vertalen naar concrete acties ook hier in Nederland, was een boosheid die Sumud inspireert, volharding; boosheid als een vorm van verzet en een manier om te blijven bestaan en je menselijkheid te behouden.
We kunnen wel degelijk wat doen, was ook de bemoediging van Shireen Awwad Hilal, directeur van het social justice programma Shepherd’s Society van het Bethlehem Bible College. Kijk naar wat zelfs onze studenten zonder veel middelen en steun bereiken op dit gebied. Inderdaad, zei ook het panel met mensen van Pax voor Vrede, Christelijk Collectief en de Joodse groep Oy Vey: belangrijk is dat iedereen zich op eigen manier en naar eigen mogelijkheden inzet. Dr. AlKhouri voegde eraan toe: Help ons de 3 D’s te realiseren: Direct Accountability, Demand Repentance, Dismantle and Boycott, of je dat nu doet via petities, demonstraties, een kritische blik op de investeringen van bank en pensioenfonds of door een respectvolle discussie te initiëren.
Doing Justice, Loving Mercy. Met die uitdaging gingen we naar huis. Bemoedigd door sprekers die het niet opgeven, door het samen praten over medeplichtigheid, schaamte en wegen vooruit, en door het delen van brood en licht in de vieringen als teken dat we het elke dag opnieuw mogen proberen: dat moeilijke maar mogelijke doing justice and loving mercy! Moge de God van vele Namen ons hiertoe inspireren!
