‘Mindshift’

De zaal in Enschede is gevuld met een prettige mix van jongeren en senioren. De gasten krijgen bij de ingang een kaartje in handen gedrukt waarop een aantal vragen staan, zoals de mate waarin wij onze cultuur superieur vinden, onze politieke oriëntatie en in hoeverre racisme meer of minder voorkomt bij hoog- danwel laagopgeleiden. Ik weet: dit is een nulmeting, een vertrekpunt. Na de film moeten de gasten namelijk opnieuw dezelfde vragen beantwoorden. Dat belooft dus een interessante film te worden, omdat de programmamakers verwachten, of hopen, dat er in de hoofden van de kijkers iets zal veranderen. Ik ben benieuwd of ik zelf ook een dergelijke mindshift zal ondergaan. Ik denk van niet, ik heb andere etnische wortels, en ik uit mij niet racistisch (vind ik) en daarom kan ik nuchter naar deze film kijken (vind ik). Maar met dit kaartje in de hand weet ik het opeens niet meer zo zeker.

Verwende mensen

De film duurt vijftig minuten. Bergman en haar team zitten op de voorste rij en maken aantekeningen, want tijdens een voorpremière kan men nog een laatste keer controleren of beeld- en geluidmontage kloppen. De openingsscène is gelijk raak: vrouwen van stand varen gezellig keuvelend in een bootje op de Amsterdamse kanalen. Ze geven, vrolijk lachend, ongegeneerd stereotiepe meningen over gekleurde mensen. En ik hoor mijzelf denken: ‘wat een verwende racisten’. Hun woorden kwetsen. In een andere scène doen willekeurige mensen op straat ook racistische uitspraken. Weer denk ik: ‘botte racisten’. Ik keur met heel mijn wezen die mensen af en veroordeel hen. Wie echter denkt dat Wit is ook een kleur alleen gaat over ‘de ander’, komt al snel bedrogen uit. Bergman zoomt in de documentaire van buiten naar binnen. Zij zoomt als het ware steeds verder in op de kijker en nadert hem steeds dichter op de huid. ‘Die Ander’ wordt steeds meer een spiegel van jezelf.

Tweedeling

Volgende scene. In een gymlokaal staan witte mensen en gekleurde mensen in een volmaakte rechte lijn en daarmee symboliseren zij de samenleving. Ik zie bekende namen, zoals oud-politicus Tofik Dibi en historicus Tayfun Balçik. De begeleiders stellen vervolgens gesloten vragen. Bij een ‘ja’ als antwoord, doet elke persoon een stap vooruit. Bij een ‘nee’ een stap achteruit. De vragen gaan over etnische profilering, kansen in het leven en uitsluitingsmechanismen. Het is pijnlijk om te zien hoe na een paar vragen de gekleurde mensen achter in de zaal staan (benadeeld) en de witte mensen voor in de zaal (bevoordeeld). Tussen hen gaapt letterlijk een groot gat. Een levensgrote, maatschappelijke, etnische kloof. Ik kijk om mij heen. Iedereen zwijgt, maar dit beeld komt aan, getuige de diverse handen voor de mond.

Ondanks de letterlijke afstand tussen wit en zwart zijn vooral de witte mensen in de gymzaal niet in staat om de kloof te erkennen: “Ja, maar er ís toch ook een verschil in cultuur tussen Noord-Korea, of Saoedi-Arabië en Nederland?” Het antwoord van Tofik Dibi is verhelderend: “Als we gezondheidszorg of vrouwenrechten elders vergelijken met de zorg in Nederland, dan ja, maar dan moet je specifiek dat onderdeel benoemen en niet een hele cultuur wegzetten.” Een andere snijdende uitspraak van een gekleurde deelnemer: “Als men zegt: er komt meer politie op straat vanwege de veiligheid, dan voel ik mij juist minder veilig. Ik wéét dat ik vaker aangehouden zal worden.” Wit en zwart. Wit en gekleurd. Wit en de rest. De lijnen zijn duidelijk.

Maar ach, is wit superioriteitsdenken uiteindelijk niet een typisch bedacht volwassen-mensen-probleem? Maar juist wanneer je dat denkt, en zo eigenlijk onbewust weer afstand probeert te scheppen tussen jouw wereld en die van de ander, zoomt Bergman verder in op de kijker zelf.

https://www.youtube.com/watch?v=UFoDVN-MfEM
Bron: www.youtube.com

Eerlijke kinderen

Want wie kan er dichter bij jezelf staan dan onze kinderen? Kleuters van diverse etniciteit krijgen twee vragen voorgeschoteld. Bij de eerste vraag moeten de kinderen kiezen met welke pop ze willen spelen: een witte of een zwarte. Op één kind na kiest iedereen voor de witte pop, dus ook de gekleurde kleuters. Bij de tweede vraag moeten de kleuters uit een reeks plaatjes aanwijzen welke afgebeelde kindfiguur zwaarder gestraft zal worden. Bijna iedereen kiest voor het zwarte kind. En ook wijst bijna iedereen een wit kindfiguur aan wanneer Bergman hen vraagt wie het slimst is.

Onwillekeurig gaan de gedachten naar mijn eigen kinderen. Hoe voed ik hen op? Ben ik onbewust racistisch bezig? Hoe kan het dat zelfs gekleurde kinderen witte kinderen slimmer vinden? De hele beeldcultuur – boeken, film, televisie, tot aan de historische duiding in musea van het Nederlandse koloniale verleden – voedt de gedachte dat mensen met een witte huidskleur een hogere positie hebben dan mensen met een andere huidskleur. Wit is wel degelijk een kleur.

Maar weer probeer ik afstand te scheppen tussen mijzelf en die kinderen: “Wat een domme ouders, ze moeten beter opvoeden!” En waarschijnlijk zijn het ook nog eens rechtse stemmers. Nou, nee, helaas. Alle ouders stemmen ‘links’ en noemen zichzelf ‘progressief’.

Pijnlijk gesprek

De hele film is bezaaid met ontnuchterende ontmoetingen en gesprekken, vakkundig geduid door wetenschappers die verhelderend commentaar geven. Ik probeer nog een laatste keer mijn wereld los te koppelen van de wereld die ik zojuist op het scherm zag. Ik verwijt Bergman in mijn gedachten gemakzucht en dat ze wel erg makkelijk praten heeft. Zij is een witte vrouw, nietwaar? Maar ook dat ‘argument’ wordt ontmanteld, omdat Bergman in Wit is ook een kleur tenslotte een persoonlijk en kwetsbaar inkijkje geeft in haar eigen familieleven. We maken kennis met haar ouders en haar zoon, en zien hoe vanzelfsprekend het is om wit superioriteitsdenken door te geven aan nieuwe generaties. Ja, ook Sunny Bergman stelt openlijk vast dat zij regelmatig in de witte val trapt. Dan gaat het beeld op zwart.

Applaus uit de zaal en we maken ons op voor een constructief gesprek. Genoeg stof voor inhoudelijke discussie. Bij de eerste vraag uit de zaal wordt direct gesteld dat Bergman wel erg makkelijk voorbij gaat aan de mogelijkheid dat er misschien wel een kern van waarheid zit in wit superioriteitsdenken. Het leidt tot een pittig gesprek, waarbij Bergman zich vooral verbaast over de totaal andere interpretatie van de film.

Een andere gevoelige vraag: Waarom beschuldigt Bergman witte mensen dat ze racist zijn? Bergman reageert wederom fel: nergens zegt zij in de film dat mensen racist zijn, maar ze zegt wel dat hun woorden en daden racistisch kunnen zijn. Mensen die zwarte piet willen behouden zijn bijvoorbeeld niet per definitie racist, maar zwarte piet als karikatuur is wel racistisch en daar moet over nagedacht worden. Andere vraag: waarom moeten witte mensen schuld bekennen?” en, verwijzend naar het kolonialisme en slavernij: “Zo gingen vroeger die dingen toch?” Schuren en schaven, steeds weer. Bergman schuwt het felle debat niet. Deze vraag blijft mij het meeste bij: “Kunnen we niet andere woorden voor racisme gebruiken? Anders wordt de discussie doodgeslagen.” Sunny Bergman gaf het enige juiste antwoord: “Waarom stel je die vraag?”

Het Ik

Daarmee komt alles terug bij het kleine ik. Wil ‘ik’ de discussie op mijn voorwaarden voeren? Of moet ‘ik’ mij leren verplaatsen in ‘de ander’ en racisme, witte privileges, witte superioriteit echt centraal stellen? Er bestaat namelijk niet iets als ‘een beetje’ racistisch, zoals je bijvoorbeeld wel een beetje ziek kunt zijn.

Het woord racisme staat ergens voor. Het staat voor onrecht. En onrecht kun je niet ‘een beetje’ bestrijden, maar juist en alleen met hart, ziel en alle kennis en kunde die er in de samenleving bestaat over dit thema. Het is een gezamenlijke strijd, maar elke strijd begint met de strijd in onszelf, met ons kleine ik. Wie die strijd weet te winnen voedt de kinderen anders op, onderwijst studenten anders, werkt anders samen en verandert daarmee, of men wil of niet, bestaande scheve machtsstructuren.

Het is Sunny Bergman en haar team van medewerkers gelukt om een van de meest complexe thema’s van deze tijd op een toegankelijke, persoonlijke en verdiepende manier te duiden.

Sunny Bergman (Amsterdam, 1972) is een Nederlandse documentairemaker, schrijver, scenarioschrijver, programmamaker en activiste. Wit is ook een kleur is te bekijken via deze speciale docu-pagina van de VPRO.

Enis-DNW (2)

Enis Odaci

Eindredacteur van Nieuw Wij

Enis Odaci is voorzitter van Stichting Humanislam, een denktank voor islamitisch humanisme dat hij mede naar aanleiding van het …
Profiel-pagina
Al 13 reacties — praat mee.