Twee gidsen voor de filmliefhebber

Paris is de ervaren gids die je meeneemt achter de schermen. Ze onthult de geheimen van de filmtaal: vorm en structuur, camerastandpunten, het tijdsverloop, openings- en slotbeelden, verwijzingen naar kunst en literatuur. Haar doel is helder: het kijkplezier vergroten, kritischer kijken voorbij een eerste interpretatie, bewondering wekken voor de kunst van het film maken. Er is een verhaal aan de oppervlakte en een extra dimensie die “we – als we de signalen weten op te pikken – redelijk bij elkaar kunnen puzzelen,” zegt ze. Haar boek is die puzzeldoos.

Haar referentiekader is intellectueel en literair — Roland Barthes, Susan Sontag. Film als tekst die je kunt ontcijferen. Ze heeft een voorkeur voor arthousefilms en klassiekers, en bespreekt slechts af en toe een crowdpleaser. Dat is geen bezwaar, maar het tekent wel haar positie: die van de expert die je inwijdt in een wereld die ze goed kent en waar ze je naar binnen wil lokken.

Een kanttekening is er ook: soms vraag je je af of het boek over film gaat of over de vindingrijkheid van Paris zelf. Haar staccato tempo — herkenbaar voor wie haar kent van de zaterdagochtenden op NPO Radio 1 — is waardevol maar af en toe overweldigend. Vooral in het hoofdstuk over intertekstuele verwijzingen stort ze haar inzichten over de lezer uit in een tempo dat vermoeit. Waardevol, ja. Maar wel veel.

Gawie Keyser is een ander soort gids. Hij is geen museumgids maar een reisgenoot — iemand die naast je komt zitten en vertelt wat hij gezien heeft en wat het hem deed. Als verklaarde bewonderaar van Pauline Kael, de legendarische Amerikaanse filmcriticus van The New Yorker, deelt hij haar overtuiging dat een criticus zijn persoonlijke stem niet moet verbergen achter schijnbare objectiviteit.

Zijn selectiecriterium voor de 101 films is persoonlijk: alleen films die hem geraakt hebben tellen mee in het boek, van klassiek tot blockbuster tot cult. Hij ordent ze thematisch — obsessie, liefde, het alledaagse, het zelf, empathie, ouderschap, wraak, het geweten, het lot, hartstocht. Daarmee wordt zijn boek een soort levensfilosofie in filmvorm.

Zijn eigen woorden zijn de beste weergave van zijn aanpak: “Wij zien films nooit in een vacuüm, we zien films als een van vele vormende levenservaringen, allemaal als gebeurtenissen, verankerd in tijd en ruimte. Wat we met die ervaring doen — daar gaat dit boek over.”

Zijn referentiekader lijkt niet Barthes maar meer Bresson — Robert Bresson, de Franse meester van de transcendentale filmstijl, die geloofde dat film het onzegbare kan raken. Keyser is minder een ontcijferaar dan een mysticus van het beeld.

Juist waar Keyser het meest van zijn voorbeeld Kael afwijkt, wordt hij het interessantst. Kael kraakte 2001: A Space Odyssey (1968) van Stanley Kubrick af als kille abstractie. Keyser beschouwt het als de film der filmen — een synthese van alle thema’s die hem in dit boek bezighouden. Hij plaatst hem apart, als 101e film, als sluitstuk en kroon. Geen volgeling dus, maar een creatieve denker die zijn eigen weg kiest.

In de kern is het onderscheid simpel maar wezenlijk. Paris leert je films lezen zoals je een gedicht of een roman ontleedt. Keyser leert je films ondergaan zoals je een kathedraal betreedt. Paris biedt filmanalyse — uiteenleggen om te begrijpen. Keyser biedt filmsynthese — samenvoegen met leven en ziel.

Beide boeken hebben hun waarde. Maar voor wie film ervaart als meer dan entertainment — als spiegel, als leerschool, als venster op het bestaan — is Keysers uitnodiging de diepere. Paris wijdt je in, in een wereld die ze goed kent. Keyser nodigt je uit om met film jezelf en de wereld beter te leren kennen en verkennen.

Dat is het mooiste wat een boek over film kan doen.