Waarom kritiek op Israël juist een daad van solidariteit is

Israël werd opgericht in de schaduw van een diep historisch trauma: eeuwenlange vervolging, met als dieptepunt de Holocaust. Dat trauma is tot op de dag van vandaag bepalend voor het nationale zelfbeeld, maar werd nooit collectief verwerkt. In plaats daarvan is het verankerd geraakt in Israëls staatsideologie, waarin dreiging als permanente realiteit wordt ervaren.

In naam van veiligheid voert Israël een beleid dat de Palestijnen structureel uitsluit en ontmenselijkt – in schrijnende tegenspraak met de mensenrechten die na de Holocaust juist als universele morele grens zijn vastgelegd. Israël stelt zich op als uitzondering, verheven boven legitieme kritiek, en bevestigt daarmee onbedoeld het antisemitische beeld van de Jood als eeuwige buitenstaander. Zulke kritiek op Israëls beleid is echter geen antisemitische aanklacht, maar het blootleggen van een diepe, etterende wond – en dat is pijnlijk, maar noodzakelijk.

De reflex om een opgelegd beeld van ‘andersheid’ te omarmen heeft een dubieuze geschiedenis volgens Hannah Arendt, een Duits-Amerikaanse denker van Joodse komaf. In haar scherpe analyse betoogde zij dat het idee van Joodse ‘andersheid’ van buitenaf werd opgelegd en uiteindelijk van binnenuit werd geïnternaliseerd.

Die verinnerlijking zag Arendt als een risico. Zowel zionisme als antisemitisme deelden de overtuiging dat Joden een uitzonderlijke positie hadden. Waar het zionisme die andersheid positief duidde als roeping en exceptionalisme, gebruikte het antisemitisme die andersheid als rechtvaardiging voor uitsluiting en ontmenselijking. In beide gevallen werd de Jood voorgesteld als fundamentele buitenstaander. En juist doordat het zionisme dit beeld deels overnam, bevestigde het onbedoeld het wereldbeeld van de antisemiet.

Die spiegeling werkt tot op de dag van vandaag door in het Israëlisch beleid. De overtuiging nergens echt thuis te horen, is verankerd geraakt in een houding van permanente zelfverdediging – waarin dreiging de norm is en kritiek als existentiële aanval wordt ervaren. Dit is wat de Israëlische denker Yehuda Elkana omschreef als een “geïnternaliseerde Holocaust-logica”, oftewel een diepgewortelde angst voor vernietiging die het geweten verlamt. Wat resteert, is een overlevingsreflex: hard optreden, uit angst opnieuw vernietigd te worden.

Vanuit dat defensieve zelfbeeld legitimeert Israël geweld, terwijl het zich beroept op een uitzonderingspositie die zich onttrekt aan elke vorm van toetsing of verantwoordingsplicht. Zo plaatst het zichzelf buiten ethische kaders en wederom in de positie van buitenstaander.

Israëls beleid is geen bewuste samenzwering, maar het tragische gevolg van een geschiedenis die nooit volledig is verwerkt. Wie Israël werkelijk wil beschermen tegen externe dreiging, moet ook durven waarschuwen voor de morele erosie van binnenuit. Juist uit respect voor de geschiedenis van het Joodse volk is waakzaamheid geboden. Want als die erosie voortduurt, dreigt Israël opnieuw geïsoleerd te raken en tot ‘anders’ te worden gereduceerd – niet om wie Joden zijn, maar om wat er uit hun naam wordt gedaan. Zo herhaalt de geschiedenis zich – dit keer van binnenuit, als resultaat van een onverwerkt trauma.

Daarom vraagt echte solidariteit met Israël meer dan blinde steun. Het verdient meer dan alleen militaire overleving. Het verdient, naast fysieke veiligheid, ook spirituele vrijheid – bevrijd van de spookbeelden van zijn verleden, van de angsten die het beleid aansturen, en van de reflexen die morele grenzen doen vervagen.

Echte solidariteit houdt in dat we Israël aanspreken wanneer zij de grondslagen van haar eigen bestaan verloochent. Wie overleeft ten koste van een ander, is niet werkelijk vrij. En wie uit loyaliteit zwijgt over dit geweld, voedt precies het trauma dat men zegt te willen helen.