Het gaat om trouw zijn aan het menselijk hart. Helmut Gollwitzer heeft één zin geschreven die mij mijn leven lang is bijgebleven. Niet als een mooie gedachte voor op een kaartje, maar als een zin om in te wonen. Hij schreef dat echte zingeving ieder Sich-Abfinden met de macht van het kwaad verbiedt. Dat Duitse woord betekent: je neerleggen bij wat is, ermee leren leven, je erin schikken. Gollwitzer zegt: dát mag niet. Niet als het gaat om onrecht, geweld, vernedering en ontmenselijking. Zingeving is geen kunst om het kwaad draaglijk te maken, maar de weigering om eraan te wennen.
Daarmee haalt hij zingeving weg uit de sfeer van troost alleen. Zingeving is niet in de eerste plaats iets dat je helpt om je beter te voelen. Het is iets dat je wakker houdt. Het is een innerlijke houding die zegt: ik laat mij niet verdoven. Geen berusting. Geen akkoordjes. Geen “het zit nu eenmaal zo”. Wie zich te snel verzoent met wat onmenselijk is, verliest iets van zijn menselijkheid.
Gollwitzer verbindt dat met een beroemde bijbelse zin: “God is licht en in Hem is geen duisternis.” Vaak wordt zo’n zin vroom gelezen, als een soort religieuze sfeerzin. Maar Gollwitzer leest hem als een protestzin. Niet als beschrijving van hoe de wereld nu eenmaal is, maar als aanklacht tegen hoe zij niet mag zijn. Het is een weigering om licht en donker te mengen tot een comfortabel grijs. Het zegt niet: zo is het. Het zegt: zo hoort het te zijn.
Dat maakt het woord “God” ongemakkelijk. Niet omdat het mensen geruststelt, maar omdat het grenzen trekt. Omdat het zegt: hier niet verder. Hier houdt het op. Niet alles wat kan, mag. Niet alles wat gebeurt, is gerechtvaardigd. Niet alles wat verklaarbaar is, is aanvaardbaar. In die zin is “God” geen rustgevend idee, maar een grenspaal. Een morele stoplijn.
We leven in een tijd waarin bijna alles verklaard kan worden. Psychologisch, sociologisch, biologisch, economisch. We begrijpen steeds beter waarom mensen doen wat ze doen. Dat is waardevol. Maar er zit ook een gevaar in. Want wat je volledig begrijpt, loop je het risico ook te rechtvaardigen. Wat je helemaal kunt uitleggen, dreig je ook te normaliseren. En voor je het weet, wordt het kwaad niet meer bestreden, maar beheerd.
Gollwitzer herinnert eraan dat begrijpen iets anders is dan goedkeuren. Je kunt zien waar iets vandaan komt en toch zeggen: hier ga ik niet in mee. Je kunt de oorzaken kennen en toch weigeren het resultaat te aanvaarden. Dat is geen hardheid, maar trouw aan het menselijk hart. Wie alles verklaart maar niets meer afwijst, verliest het vermogen om nog echt “nee” te zeggen.
Daarom is geloven voor Gollwitzer geen slaapmiddel. Geen zachte deken over een harde werkelijkheid. Het is geen manier om je neer te leggen bij onrecht. Het is een innerlijke houding die weigert het kwaad normaal te vinden. Niet met haat. Niet met geweld. Maar met helderheid. Met een innerlijke grens die zegt: dit hoort niet bij wat menselijk is.
Misschien is dat wel de diepste betekenis van zingeving. Niet dat je leert leven met wat niet klopt, maar dat je leert leven zó, dat het onmenselijke niet wint. Niet in de wereld. En ook niet in jezelf. Dat je weigert cynisch te worden. Dat je weigert te zeggen: zo is het nu eenmaal. Dat je blijft geloven dat licht geen mengkleur is, maar een richting.
Gollwitzer leert mij dat zingeving geen rustige haven is, maar een morele koers. Geen plek om uit te rusten, maar een manier van staan. Een staan dat soms pijn doet, omdat je niet wegkijkt. Maar ook een staan dat je rechtop houdt. Want wie niet leert buigen voor het kwaad, leert iets anders: mens blijven, juist daar waar het moeilijk wordt.
