De convenanten van Mohammed leiden tot zowel begrip als weerstand. De een gelooft er niet in, de ander zweert erbij. Geen verrassing waarschijnlijk?

“Nee, zo gaat het vaker. In de geschiedenis heb je uiteindelijk altijd meerdere versies van het verhaal. We kunnen alleen maar het meest waarschijnlijke onderzoeken. De vraag is dus altijd: welke versie kies je? Wat wil je geloven? Door de convenanten compleet links te laten liggen, laat je ook veel potentie liggen; namelijk de strijd tegen extremisme. Ik denk dat die van binnenuit gevoerd moet worden.

Mensen die anti-islam zijn, of zeggen dat islam per definitie gewelddadig is, zullen deze teksten sneller afwijzen. Extremistische, gewelddadige moslims zullen deze verdragen ook afwijzen. Dan heb je een groep moslims, de mainstream, die deze verdragen wel accepteert. Voor een oprecht gesprek is het uiteindelijk niet eens van doorslaggevend belang om over de authenticiteit te gaan discussiëren. Voor een niet-moslim is de Profeet Mohammed toch geen autoriteit. Waar het dus om gaat: mensen die wel geloven in deze verdragen en in vrede willen leven, kunnen elkaar vinden.

Dat er veel moslims zijn die hier absoluut niet naar leven, daar zijn we het denk ik met z’n allen wel over eens. In eerste instantie is mijn werk een bijdrage aan het interne kritische debat onder moslims; hoe laat je je sociaal politiek inspireren door de Profeet Mohammed, vrede zij met hem? Deze verdragen hebben voor mij daarin nog het meest belang. Maar ook voor de media kan gelden: veel moslims geloven in deze verdragen. Hier wordt vergaande vrede en bescherming met elkaar afgesproken. Laten we deze afspraken in onze tijd opnieuw maken.

Hoe duid je de verhouding tussen christenen en moslims in deze tijd?

Ik onderscheid vier soorten verhouding. Ten eerste is er de bange stroming. De stroming van zowel moslims als christenen die niet goed weet waar de ander voor staat, soms vooroordelen heeft, soms kleine ontmoetingen heeft, maar die de verbinding niet aangaan omdat er een vorm van vrees is, een soort onbehagelijke afstand.

Ten tweede is er de oppositiestroming. Moslims en christenen die elkaar als vijand zien, als een bedreiging, als een soort competitie der waarheden. Alleen vanuit het negatieve ontmoeten ze elkaar en daardoor kan het niet constructief zijn.

Ten derde is er de ongeïnteresseerde stroming. De stroming die het wel prima vindt, geen wil heeft de ander te ontmoeten, zich hier niet mee bezig wil houden en gewoon het leven wil leiden zoals het voor zijn gevoel altijd was. Soms is de scheiding tussen de bange en de ongeïnteresseerde heel klein en soms is het ook lastig om te duiden wat nu onder bang (fobie) of oppositie valt. Er kunnen heel veel redenen voor afstand zijn.

De vierde stroming is die van de radicale middenweg. Een stroming, die tegen de populistische extremen durft in te gaan, vandaar ‘radicaal’. Je moet hierin wel radicaal zijn omdat je beide extremen tegen je hebt. Dit is een stroming, die haar stem gezamenlijk durft in te zetten, tegen álle vormen van onrechtvaardigheid. Die onvoorwaardelijk het geïnteresseerde gesprek aangaat. Met onvoorwaardelijk bedoel ik letterlijk: geen voorwaarden stellen. Dus niet de houding ‘pas als jij dit doet, ga ik in gesprek, of pas als jij dat accepteert of als je daar afstand van neemt, dan gaan we eens verder kijken’. Onvoorwaardelijke, intrinsieke liefde voor het Goede. Zonder vooroordeel de ander bejegenen, maar open vragen: hoe beleef jij dit? En dát als uitgangspunt voor het gesprek nemen, niet de labels die jij zelf op die persoon hebt geplakt.”

Een vraag die ik vaak gesteld krijg is: een succesvolle aanpak van islamitisch extremisme is een kwestie van theologische hervorming, dus een kritische blik op Koran en het leven van Mohammed. Wat vind jij daarvan?

“Ik vind dat hier een vooronderstelling in schuilt, alsof dit niet al gebeurd is. Die kritische blik is er al lang, theologische hervorming ook. Google maar ‘moslim hervormers’ of ‘modernisme en islam’ en je vindt honderden invloedrijke theologen en denkers. De hele reden waarom extremisme op kon komen is omdat het juist een reactie is op de vele hervormingen die hebben plaatsgevonden. Laten we niet vergeten dat koloniale onderdrukking hervorming het meest heeft ingeperkt en extremisme vooral een reactie op allerlei vormen van eerdere onderdrukking is. Door in die theologische vraagstelling te blijven hangen doet men oogkleppen op en ziet men niet meer wat er werkelijk in de wereld gebeurt: globalisering en de invloed daarvan op identiteit. Het extremisme in al haar vormen is toegenomen, denk ook aan het links- en rechts-extremisme. Dit heeft veel meer met globalisering en identiteit te maken dan met welke religie dan ook. Gelijktijdig ontken ik absoluut niet dat er teksten zijn, met name in de hadith-literatuur, waar we iets mee moeten. Als pragmatist ben ik het er echter absoluut niet mee eens om generaliserend te zeggen: oh, dus islam is extreem en we moeten van het geloof af. Elk geloof heeft teksten waarin een vorm van omgaan met conflict besproken wordt; een religie wil de mens en daarmee de samenleving positief beïnvloeden en daarmee is het dus altijd een soort van politiek.”

Hoe kun je concreet een vorm vinden om problematische thema’s in de heilige boeken te duiden?

“Elk geloof heeft talrijke teksten die vrede, liefde en respect voorschrijven. Ik vind het interessant om te kijken hoe je vanuit dezelfde traditie met deze andere teksten die gewelddadige teksten kunt weerleggen; een interne dialoog waarmee je de gewelddadige teksten interpreteert op een manier zodat je ze ontmantelt en ontdoet van het extremisme. Ik geloof in die potentie. Alleen wordt dit geluid niet gehoord omdat er geen constructieve gesprekken zijn, maar er steeds een framing van debat, geweld, verantwoording en reactie gebruikt wordt. Ik hoop dat Mohammeds Convenanten de zoveelste impuls geeft aan interne moslimdialoog. Het lastige is, en wat niet-moslims steeds maar lijken te vergeten, dat er zoveel verschillende soorten moslims zijn. Alleen het Nederlands protestantisme kent al meer dan 100 stromingen. Zo zijn er ook heel veel interpretaties en stromingen in de islam. Zo lang men alleen maar op islam en geweld, of op de extreme islam gefocust blijft, zullen die andere stromingen nooit in staat zijn een hoorbaar geluid te worden die de beeldvorming kan veranderen. Beide extremen zijn daar natuurlijk ook niet bij gebaat. Maar de middenweg wel, daarom mag die middenweg radicaler!”

Kunnen we zeggen dat extremisme bij christenen ook voorkomt, maar zich anders manifesteert?

“Nee. Ik denk dat je precies dezelfde vormen van extremisme ziet, maar dat de naamgeving, bestempeling en framing anders is. Dezelfde voedingsbodems, dezelfde identiteitsstrijd en dezelfde behoefte aan aanzien en macht. Het gaat altijd om macht, of olie en geld, maar dat leidt ook tot macht. Christelijk extremisme heeft net zo goed de ‘eenlingen’ en de georganiseerde crimes; denk recent aan de anti-balaka groepen in de centraal Afrikaanse republiek waar moslims door christenen gekannibaliseerd en afgeslacht worden.”

Onlangs is een uitzending met jou bij de Evangelische Omroep geweigerd, omdat je, of beter gezegd, moslims in het algemeen, volgens de EO niet passen bij het protestantse karakter van de omroep. Wat vind je daarvan?

“Ik zie het absoluut niet als iets persoonlijks. Ook hier gaat het om de identiteitsstrijd van de EO zelf. Ik geloof in het lot en ik denk dat het nodig was voor de EO dat deze discussie ontmanteld werd. Daarin ben ik slechts een middel geweest. Ik geloof ook dat als er ergens een raam dichtgaat, elders een mooie deur opengaat. Ik ben al door heel veel christenen, predikanten, kloosters en uitgeverijen benaderd om verder te praten.

Wat ik echter wel ernstig vind is de constante framing in grote media en de machtspositie die media daarmee hebben. Want wanneer mag een moslim wel praten en wanneer niet? Wie heeft de macht om dat te beoordelen? Wie bepaalt dat? Degene die dat bepaalt heeft eigenaarschap over framing en debat. Dit is momenteel zeer problematisch. Moslims mogen wel bij debatprogramma’s aanschuiven die gaan over geweld en islam en negatief nieuws, maar vertellen over wat een moslim inspireert, op een open manier, zonder het frame van geweld, daar willen we onze kostbare zendtijd niet aan besteden. Dit is een lastig issue en elke gemeenschap moet daar voor zichzelf een weg in vinden. Bij de EO is het nu aan de protestantse kerken om hier intern een dialoog over aan te gaan, maar moslims mogen zelf ook meer eigenaarschap tonen door heel bewust sommige dingen niet te doen, of juist wel. Die afweging moet je elke keer bewust maken; en kwaden tegen elkaar afwegen. Soms maakt dat dat ik ja zeg, soms maakt het dat ik nee zeg, en soms kun je simpelweg niet. Er is zoveel meer in het leven dan media. Blijf bouwen aan het goede in jouw leven en het komt goed, Deo Volente!”

Gelijktijdig zijn er de handreikingen uit de christelijke gemeenschap, zoals blijkt uit het Manifest voor een Christendom zonder Islamhaat van Janneke Stegeman en Alain Verheij. Hoe beoordeel jij deze twee uitersten?

“Deze past voor mij in de beweging van mensen die ‘samen willen leven’ en ‘de radicale middenweg’. Dit zijn twee mensen die goud waard zijn, mensen waarvan de wereld beter wordt, mensen die weten wat hoop is, hoop ademen en dit uitdragen. Dit zijn de vrienden waarop je kunt bouwen en bondgenoten.”

Een convenant is een document dat mensen letterlijk en figuurlijk bindt. Stel dat we voor deze tijd een nieuw convenant zouden mogen opstellen, wat zou jij daarin opnemen?

“Heb je even..? Daarin zou zeker staan dat we vrede met elkaar afspreken, dat we elkaar steunen, dat we elkaar bescherming bieden, elkaar geen pijn doen, elkaars gebedshuizen respecteren en helpen onderhouden, elkaar voeden als de ander geen eten heeft, elkaar een dak boven het hoofd bieden. Elkaars armen verzorgen, de wezen of iedereen die het nodig heeft. Dat we geweld niet tolereren. In heel veel dingen voldoet onze rechtsstaat prima, alleen het publieke debat mag wat ethischer en vriendelijker worden, met gelijkwaardigheid en respect als uitgangspunten.”

Eerder vroeg ik je wat moslims zouden kunnen leren van Mohammeds convenanten met christenen. Wat zouden christenen kunnen leren van zijn convenanten, denk je?

“Dat er heel veel moslims kiezen voor deze versie van de geschiedenis, de versie die vrede en tolerantie voorschrijft. Dat we elkaar daarin kunnen vinden en met gelijkwaardigheid en respect voor elkaar samen kunnen leven! Ja, we hebben allebei onze zwarte bladzijden in de geschiedenis, maar het is aan ons om te kiezen hoe wij vandaag de dag in het hier en nu willen leven. Laten we partners in vrede worden en blijven.”

 

Anne Dijk-01

Anne Dijk

Religiewetenschapper

Anne Dijk is religiewetenschapper, Islamoloog en Islamitisch Theoloog met een specialisatie in autoriteitsstructuren. Dijk is oprichter en …
Profiel-pagina
Enis-DNW (2)

Enis Odaci

Zakelijk leider en Programmaleider Communicatie

Als Zakelijker leider en als Programmaleider Communicatie liggen zijn hoofdtaken op het gebied van het doorontwikkelen van de organisatie …
Profiel-pagina
Al 4 reacties — praat mee.