Sinds 1 oktober 2025 geldt op Aruba de zogenoemde Track 4-regeling, een tijdelijke verblijfsregeling die afloopt op 31 december van dit jaar. Op papier klinkt het als bescherming. In de praktijk is het een strenge selectie aan de poort. Alleen wie per vliegtuig is binnengekomen, binnen specifieke periodes arriveerde en aan zware administratieve eisen voldoet, komt in aanmerking. Wie per boot vluchtte – en dat zijn juist vaak vrouwen, alleenstaande moeders en mensen zonder geld – valt buiten de regeling. Zij blijven ongedocumenteerd. Zonder status. Zonder bescherming. Track 4 creëert zo geen structurele oplossing, maar een harde tweedeling: een kleine groep met tijdelijke papieren en een grote groep die volledig rechteloos blijft.
Over Mona van den Berg aan haar werk
Als fotograaf, jurist en activist ontmoette Mona vrouwen die de gruwelijkste vormen van geweld hebben overleefd – verkrachting als oorlogswapen, het goedkoopste wapen dat de mens kent. Ondanks internationale resoluties blijven daders onbestraft en worden deze vrouwen uit de geschiedenis gewist. Momenteel werkt ze aan een fotoboek en onderzoek in samenwerking met de Mukwege foundation. Met dit fotoboek wil ze, samen met overlevenden, die stilte doorbreken. Het vertelt over hun kracht, strijd en moed – overlevenden, vredesactivisten, juristen en rechters komen aan het woord. Het project legt niet alleen de verhalen vast, maar onderzoekt ook waarom recht en herstel uitblijven. Mona’s werk steunen kan via deze webpagina.
Wat in Nederland nauwelijks bekend is: op Aruba bestaat geen volwaardig asielstelsel. Anders dan in Europees Nederland kunnen mensen hier geen formele asielaanvraag indienen met onafhankelijke toetsing, rechtsbescherming, opvang en toegang tot advocaten. Veel mensen belanden in een juridisch vacuüm. Soms in detentie, soms gedoogd, maar vrijwel altijd zonder rechten. Binnen het Koninkrijk is Nederland verantwoordelijk voor de naleving van internationale vluchtelingenverdragen, maar in de praktijk geldt die bescherming vooral voor Europees Nederland. Voor Aruba is dat nooit goed geregeld.
Formeel ligt de verantwoordelijkheid bij het eiland zelf, maar Aruba mist de financiële draagkracht, juridische infrastructuur en uitvoeringscapaciteit om die taak goed te vervullen. Nederland beschikt wél over die middelen, maar verschuilt zich achter de constructie van autonomie. Wat hier wrang zichtbaar is: Nederlandse marineschepen voor de kust, ingezet voor grensbewaking. Nederland is hier fysiek aanwezig en in staat om grenzen te bewaken, maar die aanwezigheid wordt niet benut om mensen te beschermen – alleen om hen tegen te houden.
Tegelijkertijd draait een deel van de Arubaanse economie op de arbeid van deze ongedocumenteerde groep: in de schoonmaak, de bouw, de horeca en particuliere huishoudens. Vaak zonder contract, zonder bescherming, zonder minimumloon. Voor vrouwen zonder verblijfsstatus is seksuele uitbuiting daarbij geen uitzondering, maar een structureel risico dat verweven zit in hun dagelijks overleven. Het samenvallen van geen papieren, geen inkomen, geen onderdak en geen toegang tot bescherming maakt hen extreem kwetsbaar.
Wat hier gebeurt, is zelden de klassieke mensenhandel met grote criminele netwerken. Veel vaker gaat het om iets diffuser, maar minstens zo gewelddadig: een werkgever die “tegenprestaties” eist in ruil voor werk, een huisbaas die seksuele diensten afdwingt in ruil voor onderdak, een man die zich presenteert als redder en beschermer, een afhankelijkheidsrelatie die langzaam verandert in dwang. De dreiging is vrijwel altijd dezelfde: als je niet meewerkt, bel ik de autoriteiten. Voor vrouwen zonder papieren betekent dat detentie en uiteindelijk uitzetting. Aangifte doen is daarmee geen bescherming, maar een risico. De dader weet dat en gebruikt dat. Dit is geen reeks losse incidenten. Dit is het gevolg van een systeem dat vrouwen rechteloos maakt en daardoor exploiteerbaar.
Mona ontmoette hier een vrouw – ze noemt haar voor haar veiligheid Cecile. Ze vertelde haar verhaal zonder zichtbare emotie, vlak en bijna afstandelijk, alsof het over iemand anders ging. Dat is wat langdurig trauma kan doen: gevoel wordt losgekoppeld van herinnering, omdat voelen te pijnlijk is geworden. Cecile groeide op in bittere armoede en werd al vroeg geconfronteerd met structureel geweld. Onveiligheid werd voor haar het bekende terrein en daarmee pervers genoeg ook het meest vertrouwde.
Ze vluchtte uit Venezuela en kwam op Aruba terecht bij een man bij wie ze kon wonen. Wat begon als schijnveiligheid, eindigde in structurele seksuele uitbuiting, mishandeling en totale afhankelijkheid. Ze werd seksueel misbruikt, fysiek mishandeld en gedwongen haar volledige inkomen af te staan. Ze had geen verblijfsstatus, geen netwerk, geen alternatief onderdak. Weggaan betekende opnieuw dakloosheid, honger en het reële risico op opsluiting of uitzetting. Haar afhankelijkheid werd haar gevangenis.
Wat Cecile is overkomen valt onder Conflict-Related Sexual Violence, ook al vond het geweld niet plaats op een slagveld. CRSV gaat niet alleen over verkrachting door soldaten. Het gaat over seksueel geweld dat direct samenhangt met gewapend conflict, politieke instabiliteit en gedwongen ontheemding. Die keten is hier messcherp zichtbaar. Zonder de crisis in Venezuela was Cecile niet gevlucht. Zonder die vlucht was ze niet in deze afhankelijkheidspositie terechtgekomen. Zonder die afhankelijkheid was dit geweld niet mogelijk geweest. Dit was geen privé-incident. Dit is conflictgeweld dat zich voortzet buiten het zicht van het front.
Wat Cecile overkwam staat niet op zichzelf. Voor vrouwen zonder verblijfsstatus op Aruba sluit bijna elke mogelijke uitweg zich bij voorbaat. Wie onderdak zoekt, loopt het risico dat daar seksuele tegenprestaties tegenover worden gesteld. Wie werk nodig heeft om te overleven, kan worden geconfronteerd met seksuele dwang in plaats van loon. Wie weigert, wordt bedreigd met aangifte. En wie wél naar de autoriteiten stapt, riskeert uiteindelijk zelf te eindigen in detentie. Zo dwingt het systeem vrouwen steeds dieper in afhankelijkheid – precies daar waar misbruik kan blijven bestaan.
Voor € 5 per maand draag je bij aan onafhankelijk onderzoek en fotografie, en daarmee aan blijvende aandacht voor deze verhalen. Draag bij via deze link: https://monavandenberg.substack.com/subscribe.
