Het contrast met de stilte van de mensen in het park is opvallend. Het lijkt wel of de vogels willen bewijzen dat ook na een onvoorstelbare vernietiging, de zon weer opkomt en de vogels weer fluiten. Zouden er ook vogels geweest zijn in Auschwitz, Sobibor en Bergen Belsen? Het spiegelmonument weerspiegelt een ogenschijnlijk onschuldige hemel. Maar kan de hemel nog wel onschuldig zijn boven plekken waar zich het ergste kwaad heeft afgespeeld? Vandaar natuurlijk de barsten… op sommige plekken is de hemel nu eenmaal voor altijd gebroken.
Onder het monument bevindt zich een urn met as van vermoorde Joden en mogelijk ook Roma en Sinti uit Auschwitz. Hoe atypisch is het dat we kransen vol bloemen leggen terwijl je traditiegetrouw op Joodse graven slechts een steentje ter herinnering legt? Tegelijkertijd wordt je in de Joodse traditie ook niet gecremeerd, laat staan onvrijwillig na een massamoord, maar begraven. Een pijnlijk feit en de kransen zijn mooi en eervol. Ik ben altijd blij om te zien dat er veel liggen en de schuldige gebarsten hemel voor even bezaaid is met de mooiste bloemen. Er zijn dus genoeg mensen, die zich dit aantrekken. Maar is dat wel zo?
Daar zit direct ook de diepste pijn en de grootste zorg. Het ultieme kwaad kan uitsluitend geschieden wanneer er voldoende goede mensen zwijgen. Of zoals Martin Luther King het later zou verwoorden: “Uiteindelijk zullen we ons de woorden van onze vijanden niet herinneren, maar het zwijgen van onze vrienden.”
De voorzitter van het Nederlands Auschwitz Comité drukte ons op het hart dat vrede, veiligheid en de internationale rechtsorde helaas geen vanzelfsprekendheid meer zijn in onze tijd. Antisemitisme neemt internationaal in een ijzingwekkend hoog tempo toe. En we weten, dat het vaak begint bij de Joden, maar zelden eindigt bij de Joden. Kijk maar naar hoe snel de verdachtmakingen richten migranten en moslims de kop op steken, wanneer er incidenten zijn, zoals de brand van een monument als de Vondelkerk, waarmee deze groepen in het geheel niets te maken hebben. Onze bevrijders en bondgenoten van toen in de strijd tegen het fascisme en de naziterreur, zijn vandaag de dag niet vanzelfsprekend meer onze bondgenoten.
Jeroen Krabbé droeg dan ook het in mijn ogen nog altijd zeer actuele gedicht Ben Ali Libi van Willem Wilmink voor. Dat was de pseudoniem van Michel Velleman, een bekende Joodse goochelaar, die net als mijn overgrootvader Levie Juda Bremer, vermoord werd in Sobibor. Zijn achterkleindochter Michelle, naar hem vernoemd was de ceremoniemeester van deze herdenking. De een na laatste strofe luidt:
En altijd als ik een schreeuwer zie
met een alternatief voor de democratie,
denk ik: jouw paradijs, hoeveel ruimte is daar
voor Ben Ali Libi, de goochelaar.
De overlevende Deborah Maarsen sprak over hoe zij op wonderbaarlijke wijze als kleine peuter het vrouwenkamp Ravensbrück overleefde. En nu vreest ze voor de toekomst van haar klein- en achterkleinkinderen. Ook mijn oma Régine Bremer-Blum overleefde vijf concentratiekampen en een dodenmars. Auschwitz was er een van. Na tweeënhalf jaar in kampen werd ze meer dood dan levend en lijdend aan vlektyfus bevrijd in Bergen Belsen. Het is verdrietig dat ik blij ben dat ze de ontwikkelingen van de afgelopen jaren niet meer mee heeft hoeven maken. Het zigeunerorkest Brandt speelt melancholische tonen, die me in gedachten meevoeren naar een andere tijd en dimensie.
Wat ik dit jaar bijzonder ontroerend vond was de bijzondere aandacht die uitging naar de vermoorde kinderen. Zoveel onschuldige levens in de kiem gesmoord. Anderhalf miljoen kinderen… allen vanwege hun afkomst vermoord. Burgemeester Halsema refereerde hier ook aan. Je kunt de mate van beschaving aflezen aan hoe een maatschappij omgaat met haar meest kwetsbaren. Ook nu zijn er wereldwijd oorlogen en misstanden waarvan onschuldige kinderen het slachtoffer zijn. Dus wat hebben we nu geleerd van het verleden? Na de herdenking gingen mijn vriend en ik naar een theatervoorstelling in het Nationaal Holocaust Museum door zeer diverse jongeren van Theater na de Dam. Zij sloegen die brug tussen verleden en heden, slepen niet de messen, maar de lessen en dat geeft hoop.
Angst is een slechte raadgever en tegelijkertijd is de realiteit weerbarstig. Ik was vooral diep ontroerd door het lied “Ik wil niet bang zijn” van Jedidja Loonstein, achterkleinkind van Deborah Maarsen en Maarten Peters. Het sneed dwars door merg en been, omdat het zo actueel is. En ook de andere Joodse en Sinti kinderen, die hun familieverhaal vertelden ontroerden. Hele families zijn uitgeroeid met wortel en tak in een poging hen uit de geschiedenis te wissen alsof zij nooit hebben bestaan. In de Joodse traditie is de werkelijke dood pas een feit wanneer we hun namen niet meer noemen. Juist daarom is het zo belangrijk om hun namen wel te noemen en hun verhalen te blijven vertellen. En die van alle slachtoffers en de dappere, rechtvaardige mensen die in verzet kwamen of hen anderszins hielpen en daarvoor met de hoogste prijs hebben betaald: hun leven. Zolang wij leven blijven zij leven. Zij zijn een deel van ons, zolang we hen blijven herinneren. klinkt de laatste zin van een bekend Joods gedicht dat vaak bij begrafenissen wordt uitgesproken.
Ik vind het bijzonder dat zowel de overlevenden als de jonge generatie uitgebreid aan het woord komen tijdens deze herdenking. Het Jizkor gebed speciaal voor deze gelegenheid uitgesproken door rabbijn Menno ten Brink en de daarop volgende minuut stilte zorgen voor een gewijde sfeer. Voor even zwijgt de altijd zo druk pratende, discussiërende en debatterende gemeenschap en alle andere aanwezigen. Het is de enige minuut in het jaar dat ik een oorverdovende stilte hoor op een plek waar zoveel mensen van mijn gemeenschap samen zijn…
Behalve dan de vogels, die trekken zich nergens iets van aan. Niet van de falende internationale rechtsorde, niet van het verdriet en het onrecht in de wereld. Ze vliegen op een ander niveau. Waarschijnlijk omdat zij anders dan wij mensen het wél begrepen hebben.
Ooit citeerde ik vlak na 7 oktober 2023 in de ambtswoning van burgemeester Halsema bij een bijeenkomst voor Joden en moslims een gedicht dat Rumi meer dan achthonderd jaar geleden al schreef. Deze bijeenkomst en dit beeld leidde mede tot de oprichting van Deel De Duif door islamitische en Joodse jongeren:
“We zijn als de vleugels van een vogel, we kunnen alleen vliegen als we dicht bij elkaar blijven.”
