“Ik maak deze video om schendingen van de mensenrechten vast te leggen,” vertelt Sheliazhenko. “Ik ben een gewetensbezwaarde, een Quaker en pacifist. Ik ben niet onderworpen aan de dienstplicht en moet volgens artikel 35 van de grondwet van Oekraïne een alternatieve, niet-militaire dienst krijgen.”
Dr. Yurii Sheliazhenko is secretaris van Ukrainian Pacifist Movement, bestuurslid van het European Bureau for Conscientious Objection, lid van het hoofdbestuur van World Beyond War (Verenigde Staten) en docent en wetenschappelijk medewerker aan KROK University (Kyiv, Oekraïne). Op 19 maart werd hij aangehouden door de politie. “Ze zeiden dat ik de militaire registratieplicht had overtreden, een administratieve overtreding. Ze weigerden een proces-verbaal op te maken, omdat de wet dat niet voorschrijft. Ik belde een advocaat. De advocaat zei dat het illegaal was. Maar ze hielden me toch tegen. Ze brachten me met geweld naar het militaire dienstplichtcentrum.”
Sheliazhenko had een koptelefoon op en luisterde naar podcasts en het nieuws. “Maar ik weet niet waar mijn koptelefoon is gebleven,” vertelt hij in de video, terwijl hij een klein restant ervan laat zien. “In het regionale dienstplichtcentrum werd mijn smartphone met geweld afgenomen. Ik eiste dat ze me zouden vrijlaten. Ik gaf aan dat ik gewetensbezwaarde ben en vroeg of mijn rechten in dat verband konden worden gerespecteerd. Ik kreeg pepperspray in mijn gezicht, werd met voeten en vuisten geslagen en aan mijn haren meegesleurd. Het was daar erg zwaar.”
Er werden volgens Sheliazhenko veel beledigende woorden gebruikt. Het was volgens hem moeilijk om deze marteling en vernederende behandeling te doorstaan. “Vervolgens brachten ze me naar het militaire dienstplichtcentrum van het district Suvatoshinski. Daar vond een vernederende afranseling plaats. Elke keer als ik probeerde naar buiten te gaan, duwden ze me en ben ik meerdere keren op de grond gevallen.”
Er waren volgens hem problemen met het eten, een gebrek aan borden, bestek, geen toiletpapier en geen toilet, en blijkbaar hoort dat ook bij de wrede behandeling. “Ik werd ook bedreigd met een elektrische schokapparaat.”
In de video toont Sheliazhenko diverse blauwe plekken. “Mijn smartphone heb ik niet teruggekregen. Het enige wat ik nog heb, is een foto. Al met al een heel zware ervaring voor mij als mensenrechtenactivist. Nu weet ik een beetje hoe gedwongen vastgehouden gewetensbezwaarden zich voelen. Het zal me inspireren om me nog harder voor hen in te zetten.”
Op vrijdag 13 maart was een online persconferentie van de Internationale Onderzoekscommissie Oekraïne van de Verenigde Naties. Zij gaan in hun onderzoeksrapport uitvoerig in op onder meer het ontvoeren van Oekraïense kinderen door Rusland en het gebrek aan respect voor het leven door het Russische leger. Ook beschrijven zij hoe onder valse voorwendselen rekruten uit verschillende landen voor het Russische leger worden geworven.
De Commissie constateerde tegelijk ook schendingen aan de zijde van de Oekraïense regering. Daaronder schendingen die zijn gemeld tijdens de mobilisatie voor de Oekraïense strijdkrachten zoals onrechtmatige administratieve detentie, het ontbreken van toegang tot een advocaat en overhaaste onderzoeken door militaire medische commissies, waarbij mogelijke onderliggende medische aandoeningen buiten beschouwing worden gelaten. Er zijn gevallen van geweld geregistreerd tegen gewetensbezwaarden, die met geweld naar rekruteringscentra en militaire bases werden gebracht, ondanks het feit dat zij hadden aangegeven bereid te zijn om vervangende dienst te verrichten. De volledige samenvatting van het rapport is te lezen op de website van Peace SOS.
Dat kort na de online persconferentie van de VN Onderzoekscommissie, ook Yurii Sheliazhenko als boegbeeld van de Oekraïense gewetensbezwaarden zelf het slachtoffer zou worden van deze praktijken, was op 13 maart nog niet voorzien.
Eerder schreef de Nederlandse vredesactiviste May-May Meijer samen met Sheliazhenko onder meer een opiniestuk in het Nederlands Dagblad over het belang van vrede via vreedzame middelen in Oekraïne. Ook publiceerden zij, nog voor de invasie van Rusland, een brief in NRC Handelsblad getiteld: Oekraïne-crisis: Blijf investeren in inclusieve vredesdialoog.
International Four Freedoms Award
President Zelenksy, die politiek verantwoordelijk is voor de onrechtmatige administratieve detentie en marteling van gewetensbezwaarden, zal in april 2026 de International Four Freedoms Award in ontvangst nemen. De uitreiking vindt plaats op 16 april in Middelburg. Dit heeft Hugo de Jonge, voorzitter van de Roosevelt Foundation en Koninklijk Commissaris in de provincie Zeeland onlangs bekendgemaakt.
De prijs gaat overigens ook een heel klein beetje naar Yurii Sheliazhenko zelf, omdat de International Four Freedoms Award officieel wordt uitgereikt aan “president Volodymyr Zelensky en het Oekraïense volk” waarvan Sheliazhenko als staatsburger onderdeel uitmaakt. Maar deze gedeelde eer lijkt vooralsnog geen garantie voor een betere positie van pacifisten en gewetensbezwaarden in Oekraïne.
