Merijn is historicus. Hij heeft onderzoek gedaan naar de opvang van postkoloniale migranten uit Indonesië in Nederland tussen 1945 en 1965. Daaronder waren drie van zijn Indo-Europese grootouders. Ook onderzocht hij de koloniale geschiedenis van Ouder-Amstel en presenteerde hij in de lokale gemeenteraad zijn bevindingen. Momenteel werkt hij als museumdocent in het Scheepvaartmuseum. In 2020 maakte hij samen met Jonathan Hielkema de documentaire America, how are you? Als vrijwilliger werkt hij onder andere met statushouders en is hij betrokken bij de Dekoloniale Indonesië Nederland Herdenking.
Welke waarden moeten volgens jou centraal staan in de politiek?
“Waarden zoals oprechtheid, gelijkwaardigheid, solidariteit, empathie, pluralisme of rechtvaardigheid. Als kind dacht ik dat dit soort waarden vanzelfsprekend belangrijk zijn voor de meeste volwassen mensen. Zeker voor degenen die het land besturen. Dat was jeugdig naïef.
Al tijdens de kabinetten Rutte, toen ik politiek intensief begon te volgen, waren deze waarden vaak afwezig. In plaats daarvan verspreiden en normaliseren veel politici nu populisme, angstbeelden en allerlei haat. Bijvoorbeeld xenofobie, misogynie, racisme en discriminatie op basis van religie of (seksuele) identiteit. Of samenzweringstheorieën zoals de omvolkingstheorie.
Het heeft een klimaat gebroed waarin mensen zich comfortabel genoeg voelen om in Den Haag Prinsenvlaggen met VOC-logo’s te tonen, nazigroeten te brengen, en een partijkantoor aan te vallen. Vervolgens vraagt de fractievoorzitter van een van de twee resterende ‘regerende’ partijen als beloning, wederom, om een ‘asielstop’. Ook in andere gemeenten heeft gewelddadig protest tegen migranten en asielzoekerscentra plaatsgevonden. Geert Wilders is mensen hier dan ook al maandenlang voor aan het ophitsen. Fascisme is een woord uit het verleden, dacht ik toen ik erover leerde op de middelbare school. Nu denk ik dat het een aanwezig gevaar is.”
Welke thema’s, moeten gezien die waarden, bovenaan de politieke agenda staan?
“Er bestaan te veel belangrijke thema’s om te bespreken. Laat ik vier thema’s uitlichten: klimaat, de internationale rechtsorde, wonen en onderwijs.
Het baart me grote zorgen dat de klimaatcrisis niet meer op de voorgrond staat in het politieke en publieke debat. Het lijkt nu misschien nog een makkelijk te negeren of te ontkennen probleem maar dat is een grote fout. Nederland heeft als grootste historische uitstoter ooit echt de verantwoordelijkheid om nationaal en internationaal veel meer aan klimaatadaptatie en -mitigatie te doen. Als we dit nalaten zullen we uiteindelijk de leefomgevingen van de mensheid vernietigen. En de natuur brengen we schade toe. We moeten als mensen beseffen dat we onderdeel van de natuur zijn, dat er ook niet-menselijk leven is, en dat we natuur niet eindeloos kunnen uitputten. De kapitalistische logica waarbij uitputting van natuur en uitbuiting van mensen geaccepteerd wordt om veel geld te verdienen is zo’n beetje uitgevonden door de VOC. Ik raad hierover Amitav Gosh’ De vloek van nootmuskaat aan. Hij ziet de genocide op de Molukse Banda eilanden in 1621, waarmee de VOC een monopolie op nootmuskaat verkreeg, als startpunt hiervoor.
Ik besef inmiddels dat de internationale rechtsorde, zoals opgetuigd na de Tweede Wereldoorlog, nooit neutraal of perfect is geweest. De Verenigde Staten, maar ook Europa hebben hierbij altijd eigen imperiale en koloniale belangen gevolgd en rechten of straffen selectief toegepast. Toch zouden we wel moeten streven naar een internationale rechtsorde die breed geaccepteerd en gehandhaafd wordt. Momenteel heerst straffeloosheid. Israel voert een genocide uit in Gaza, maar hoeft zich niet te verantwoorden. Nederland zou al het mogelijke moeten doen om genocides te voorkomen of te stoppen, maar heeft dat nagelaten. Ook Rusland, Saoedi-Arabië of China kunnen nagenoeg ongestraft Oekraïne binnenvallen, op een ambassade een journalist vermoorden, of een genocide op Oeigoeren plegen. De strijdende partijen in Soedan zouden niet onbestraft een genocidale burgeroorlog moeten kunnen voeren. Of neem de oorlogsmisdaden door de junta in Myanmar. Deze opsomming is incompleet. Ik verlang naar een wereld waarin staten weten dat zij zich aan wetten dienen te houden en dat er consequenties zijn als je dit niet doet.
De wooncrisis is slechts een van vele nationale crises. Heel veel Nederlanders ondervinden hier gevolgen van. Politici gebruiken dit thema nu om haat te verspreiden en nieuwkomers tot zondebok te maken. Dat is oneerlijk en onjuist. Drie van mijn Indo-Europese grootouders kwamen zo’n 75 jaar geleden vanuit Indonesië naar Nederland. Alhoewel de manier waarop ze werden opgevangen vol discriminerend koloniaal paternalisme zat, was er tenminste nationaal huisvestingsbeleid waar gemeenten aan meewerkten. Mensen verkregen tijdelijke en daarna permanente huisvesting. Nu werkt de nationale politiek de gemeentes regelmatig tegen, belanden nieuwkomers in onacceptabele woonsituaties en hebben ook andere Nederlanders geen of ongeschikte huisvesting.
Ook het onderwijs wil ik nog kort benomen. In het Scheepvaartmuseum werk ik veel met scholieren en studenten. Dat is een genot. Zij begrijpen vaak goed dat de Nederlandse koloniale geschiedenis lang incompleet is beschreven. Maar het onderwijssysteem zou meer gelijkheid moeten creëren en doet momenteel het tegenovergestelde. Vooral MBO-studenten, zonder wie het land nog veel meer vastloopt dan het nu al doet, verdienen veel meer waardering.”
Wie in de politieke arena krijgt of krijgen van jou een ongevraagd advies wat betreft die waarden? En welke adviezen zijn dat?
“Mijn advies is gericht aan de toekomstige regering. Ik hoop dat VVD, BBB, NSC en PVV daar geen deel van uitmaken. Het kabinet Schoof heeft namelijk precies niets gepresteerd. Het is een kinderachtige vertoning geweest van vier partijen die alleen uit eigenbelang handelden. Aan de nieuwe regering: maak haat onacceptabel. Ga daadwerkelijk besturen. Wees eerlijk over politieke vooruitzichten en keuzes. Probeer mensen te verbinden in plaats van te verdelen. Toon empathie, ook naar tegenstanders en omarm het recht. Alhoewel ik momenteel somber ben hoop ik dat dit kan helpen om mensen weer vertrouwen in de politiek te geven. Dit is namelijk tot een dieptepunt gedaald.”
Wat is volgens jou democratie? Is het nodig om die te versterken? Hoe kijk je hier tegenaan?
“Een systeem met gescheiden machten, vrijheden en checks and balances. De bevolking wordt gerepresenteerd en participeert zelf in de samenleving. Er bestaan onafhankelijke instituties zoals de rechtspraak en de media. Dit moet inderdaad allemaal versterkt worden. Een premier waar nog nooit iemand op heeft kunnen stemmen, burgers die zichzelf soeverein verklaren, of rechters die door politici beschimpt worden tonen dat bijvoorbeeld aan.
In 2023 bleek dat in dertig landen wereldwijd maar 57 procent van jongeren tussen 18 en 35 de democratie als bestuursvorm wenste. 43 procent geloofde dat autoritair leiderschap effectiever kan zijn. Dat zoveel jonge mensen wereldwijd naar autoritair leiderschap verlangen laat zien dat de democratie gemankeerd is. Democratische politici hebben zelf vaak lak aan democratische waarden. Ook verkiezingscycli helpen niet mee. Politici zijn gericht op een termijn van een paar jaar. Daarmee negeren en verergeren ze onderwerpen op langere termijn. Misschien moeten verkiezingen minder vaak plaatsvinden zodat politici aan een langere termijn durven en kunnen denken. Of misschien moeten we veel meer met andere vormen van democratische representatie experimenten, zoals (lokale) burgerberaden of lotingen.
Ook in Nederland is onderzocht dat bijna de helft van de bevolking verlangt naar een sterke leider. Democratische inefficiëntie zorgt voor frustratie. Ook zijn mensen vatbaar voor complotdenken en etnonationalisme. Het lijkt mij dus zaak voor democratische politici om mensen te overtuigen van het nut van de democratie. Hoe gemankeerd ook: trage besluitvorming, compromissen of eindeloze debatten tussen partijen zijn altijd beter dan leven in een dictatuur. Er moet iets gebeuren. Als we onze democratieën niet versterken kunnen ze verdwijnen.”
“Om te beginnen hebben we überhaupt leiderschap nodig. Ik heb het na de laatste verkiezingen niet gezien. Ik wil leiderschap dat oprecht en empathisch is. Dat streeft naar gelijkwaardigheid en solidariteit. Een leiderschap dat pluralisme uitdraagt, want niet iedereen heeft dezelfde voorkeuren, overtuigingen of belangen. Ik verlang naar een leiderschap dat dit erkent en er toch in slaagt om acceptatie en respect tussen mensen aan te moedigen. Ooit geloofde ik dat Nederland een goed land was waarin mensen gelijk zijn en zich vooral eerlijk en empathisch gedragen. Het was natuurlijk niet waar. In de afgelopen jaren heb ik heel wat optimisme verloren. Eigenlijk ben ik sceptischer dan ooit. Maar toch, wat zou het mooi zijn als een nieuwe generatie politici die gedachte uit mijn kindertijd meer waarheid kan laten worden.”
