Hildegard leefde in een wereld waarin vrouwen nauwelijks theologische autoriteit hadden. Toch werd juist haar werk zorgvuldig opgetekend en verspreid. Dat had alles te maken met de vorm waarin zij sprak: niet als redenerend theoloog, maar als zieneres. Visioenen golden in de middeleeuwen als een erkende bron van kennis – ook voor vrouwen.
In haar boek onderzoekt Bouwman hoe Hildegard in haar visioenen twee vrouwelijke gestalten beschrijft: Caritas (Liefde) en Wijsheid (Sophia/Sapientia). Geen abstracte begrippen, maar personificaties die richting geven aan haar godsbeeld. Samen vormen zij de kern van een theologie waarin God niet verschijnt als heersende vader, maar als een dragende werkelijkheid die alles omvat.
Die liefde verbeeldt Hildegard als Caritas: geen emotie of moreel ideaal, maar een kosmische kracht die leven mogelijk maakt en in stand houdt. In haar visioenen is Caritas geen sentimentele moederfiguur, maar een actieve aanwezigheid die alles doordringt. Liefde is bij Hildegard geen gevolg van de schepping, maar haar voorwaarde.
Dat perspectief maakt haar denken verrassend actueel, meent Bouwman. “Ze kijkt niet natuurwetenschappelijk naar het ontstaan van de wereld, maar relationeel. Bestaan betekent voor haar: verbonden zijn. Mens, dier, plant en element delen in dezelfde dragende werkelijkheid.”
Wijsheid als ordenende kracht
Naast Caritas speelt Wijsheid een centrale rol. Ook zij verschijnt bij Hildegard als een vrouwelijke gestalte, in lijn met de bijbelse wijsheidsliteratuur waarin Sophia optreedt als partner van God in de schepping. “Wijsheid bemiddelt tussen God en wereld,” zegt Bouwman. “Zij houdt het geheel bijeen en geeft richting.”
Hildegard beschrijft die rol met een dansmetafoor: het tripudium, een driepas waarin Wijsheid beweegt binnen de drie-ene God. Niet als een vierde goddelijke persoon, maar als een ordenende aanwezigheid die harmonie schept tussen hemel en aarde. Het gaat daarbij niet alleen om kosmische orde, maar ook om menselijke ervaring. Wijsheid is bij Hildegard geen abstract principe, maar iets wat mensen intuïtief kunnen herkennen – in momenten van inzicht, richting of moreel besef.
Waarom heeft Hildegard zowel Caritas als Wijsheid nodig? Volgens Bouwman vervullen zij verschillende functies. Caritas staat voor Gods liefde zelf – Deus caritas est. Wijsheid daarentegen is uit God voortgekomen en fungeert als bemiddelaar tussen God en schepping.
“In Hildegards laatste visioenwerk, Liber divinorum operum, wordt dat onderscheid zichtbaar. Caritas omvat het universum als een dragende kracht, terwijl Wijsheid de kosmische orde vormgeeft: zij ‘trekt de cirkel’ rond de wereld en stemt tegenstellingen op elkaar af.”
Een inclusiever godsbeeld
Het beeld dat hieruit naar voren komt, wijkt af van het godsbeeld dat in latere eeuwen dominant werd. “Het idee van God als almachtige heerser en vader is vooral postreformatorisch,” zegt Bouwman. “In de middeleeuwen bestond een rijkere beeldtaal.”
Door vrouwelijke personificaties centraal te stellen, laat Hildegard zien dat God niet samenvalt met mannelijkheid, zo stelt Bouwman. “Zelfs Christus beschrijft zij niet uitsluitend in mannelijke termen: in haar mystiek werkt de liefde van Caritas in hem door, wat zijn mens-zijn een bredere, minder gendergebonden betekenis geeft.”
“Dat betekent niet dat Hildegard modern feminisme bedrijft avant la lettre. Wel maakt haar taal zichtbaar dat het goddelijke zich niet laat opsluiten in één geslacht of machtsmodel.”
Hoogleraar Mariecke van den Berg:
“De vraag die leidend is in dit boek, is een vraag die voor velen van groot belang is: is het mogelijk om te komen tot een godsbeeld dat inclusief is, of in elk geval inclusiever dan nu in veel delen van de wereldkerk het geval is?
Bij Hildegard heeft de inclusiviteit te maken met de vraag naar kennis: wiens kennis doet ertoe, wat voor soort kennis telt mee? Hildegard kon lezen en schrijven, maar had geen toegang tot dezelfde opleiding als mannen. Haar visioenen waren haar belangrijkste bron van kennis én van autoriteit. De godskennis die zij krijgt aangereikt komt niet uit boeken, maar door wat haar direct door God wordt getoond. Voor haar is deze kennis niet alleen te meten met die van de theologische elite, maar is er eigenlijk superieur aan. Zij ziet dingen die anderen niet zien, misschien wel omdát die anderen juist gehinderd worden door hun boekenwijsheid. Haar visioenen vormen haar belangrijkste hermeneutische sleutel tot de Bijbel.
In de tweede plaats is de inclusiviteit van Hildegard gelegen in haar voorstelling van God, of het goddelijke. In dit boek zoomt Bouwman in op twee manifestaties die bij haar van groot belang zijn, twee vrouwelijke personificaties van God: Wijsheid en Caritas. Vrouwe Wijsheid heeft oude papieren: als Chochma komt zij al voor in de Joodse wijsheidsliteratuur, die, zo betoog jij, beïnvloed werd door de Egyptische godinnencultus. Hoewel de profeten tegen die invloed ageerden, bleef deze bewaard in de wijsheidsliteratuur, waar zij het mogelijk maakte om kanten van God te benoemen die anders onderbelicht bleven. In het boek De Wijsheid van Salomo wordt Wijsheid omschreven als partner van God en medewerkster aan het scheppingswerk. Andere voorstellingen van haar zijn die van gastvrouw (bijvoorbeeld bij de eucharistie, dat vond ik een bijzonder mooi beeld), lerares, en moeder. Caritas is de vertegenwoordigster van Gods liefde, als de oorsprong uit wie alles tevoorschijn is gekomen (p. 170). De schepping komt voort uit Gods liefde. Bij Hildegard is er geen sprake van schepping uit het niets, creatio ex nihilo, maar schepping uit liefde, creatio ex caritate. De wereld, zo zeg je, is uit de oerstof van liefde ontstaan.
Wanneer je Caritas en Wijsheid eenmaal hebt leren kennen, zul je ze missen als ze er niet zijn. Zonder hun passie en verbeeldingskracht, hun water en vuur, zijn Vader, zoon en geest opeens de kale en droge metaforen die zij misschien altijd al waren. Wanneer we Caritas en Wijsheid buiten beschouwing laten is een geloof in de drie-enig god vergelijkbaar met dat moment dat je de acteurs van het toneelstuk bij de borrel na afloop bij de bar ziet staan, zonder schmink en kostuum, nippend aan een drankje, ontdaan van alle magie.”
Prof. dr. Mariecke van den Berg, hoogleraar Feminisme en Christindom, Catharina Halkes leerstoel aan de Radboud Universiteit, faculteit Filosofie, Theologie en Religiestudies, Nijmegen.
Maria en de mystiek
Opvallend is dat Caritas en Wijsheid bij Hildegard niet samenvallen met Maria. “Maria is een historische figuur,” zegt Bouwman. “Caritas en Wijsheid zijn visionaire gestalten. Ze verbeelden geen persoon, maar een relatie.”
Dat onderscheid raakte later op de achtergrond, toen Maria in de kerkelijke traditie steeds sterker werd verheven. Tegelijk verdwenen vrouwelijke godsbeelden grotendeels uit zicht. Volgens Bouwman is die verschuiving verbonden met veranderende machtsverhoudingen binnen kerk en theologie.
Hildegards denken krijgt vandaag ook aandacht in ecologische context. Zij beschrijft de wereld als een samenhangend geheel, doordrongen van liefde. De Amerikaanse theoloog Sallie McFague sprak in dat verband over het universum als ‘Gods lichaam’ – een vergelijking die ook bij Hildegard past.
“De mens is bij haar geen heerser, maar beheerder,” zegt Bouwman. “Wie de schepping exploiteert, tast ook de onderlinge verbondenheid aan.”
In tijden van klimaatcrisis klinkt dat minder als mystiek en meer als een ongemakkelijke spiegel.
Dat Hildegard haar stem kon laten horen, was uitzonderlijk. “Pas nadat haar visioenen in 1147 werden erkend op de synode van Trier, kreeg zij ruimte om te schrijven en te spreken. Vandaag is die vorm van autoriteit minder vanzelfsprekend.”
“Visioenen worden nu vaak medisch of psychologisch geduid,” zegt Bouwman. “Daarmee verdwijnt de mogelijkheid om mystieke ervaring serieus te nemen als bron van inzicht.”
Volgens haar is juist dat verlies betekenisvol. Want met het verdwijnen van vrouwelijke mystiek verdween ook een andere manier van spreken over God.
Waarom Hildegard nu terugkeert
Dat Hildegard opnieuw wordt gelezen, is geen toeval, meent Bouwman. “In een tijd waarin traditionele godsbeelden hun zeggingskracht verliezen, biedt haar werk een andere taal. Niet polemisch, niet moralistisch, maar relationeel.”
“Haar beelden waren ooit volkomen legitiem,” zegt ze. “Nu worden ze opnieuw zichtbaar, juist omdat mensen zoeken naar woorden voorbij hiërarchie en almacht.” Hildegard biedt volgens Bouwman geen sluitend antwoord, “maar een perspectief waarin liefde niet volgt op de wereld, maar haar mogelijk maakt.”
Uit het Nawoord:
“De scheppingsvisie van Hildegard van Bingen heeft een grote relevantie voor deze tijd van klimaatcrisis waarin de aarde wordt bedreigd. Zij heeft ons iets uit te leggen als het over de schepping gaat, namelijk dat de goddelijke liefde van eeuwigheid aanwezig is in de schepping. De vrouwengestalte Caritas staat niet los van de materie, maar is er blijvend mee verbonden. Zij heeft alle schepselen doordrenkt met haar liefde waardoor zij ‘als beekjes’ verbonden zijn met haar levende bron. Vanuit deze onuitputtelijke bron bestaat er een onderlinge verbondenheid bestaat, voorgesteld als een netwerk van ‘beekjes’ die in hun oorsprong met elkaar samenhangen. Deze visie van Hildegard is uniek in de christelijke spiritualiteit.
Haar theologie heeft een grote relevantie voor deze tijd, omdat deze fundamenteel relationeel is. Haar theologie gaat over de hele werkelijkheid, niet alleen over de mens, maar ook over de niet-menselijke schepselen in relatie met God. De hedendaagse theologie en spiritualiteit beperken zich tot de relatie tussen God en mens, maar Hildegard neemt alle schepselen mee op in de relatie met God.
Als het over de schepping gaat heeft Hildegard zeker iets fundamenteels bij te dragen. Zij geeft ons een scheppingsvisie in handen om de schepping opnieuw te doordenken. Haar visie nodigt uit tot gesprek, zowel binnen de kerken als daarbuiten. Het zou de moeite waard zijn om als kerk, politiek en samenleving aandacht besteden aan haar groene scheppingsvisie’ (p. 291).”
Dr. Kitty Bouwman, werkzaam als geestelijk begeleider en onderzoeker, verbonden aan het Titus Brandsma Instituut (Nijmegen) en het Ruusbroecgenootschap (Antwerpen).
Kitty Bouwman. Schepping uit liefde. De gestalten Caritas en Wijsheid bij Hildegard van Bingen. Hardback. ISBN 9789493395503. 256 pagina’s. Uitgeverij Adveniat, november 2025.
