Uiteraard zijn er ook valse theorieën, complottheorieën en andere misvattingen. Die houden de gemoederen bezig, maar dat hoeft de zoektocht naar de waarheid niet in de weg te staan. Van foute theorieën kun je leren, en dat is een proces waar je dankbaar voor kunt zijn. Door schade en schande wordt men wijs.
Het echte probleem doet zich voor als een mooie theorie niet werkt in de praktijk. Als ik ergens hoofdpijn van krijg is dat niet een lelijke complottheorie, maar omdat de werkelijkheid zich niet gedraagt zoals het hoort.
Zo hebben we in Nederland een waterdichte theorie over dakloosheid, en hoe dat moet worden bestreden. Die theorie is vastgelegd in beleid. Op papier hoeft er dan ook niemand dakloos te zijn. In theorie is er genoeg woonruimte, en een sluitend systeem van maatschappelijke opvang voor alle mensen die op straat terechtkomen. Dat er uitsluitingsmaatregelen, randvoorwaarden en ingangseisen zijn komt daarop niet in mindering. Die zijn, theoretisch gezien, zorgvuldig afgewogen tegen elkaar.
In de praktijk werkt het helaas niet zo. Het resultaat daarvan is dat ik regelmatig hoofdpijn krijg, en tevens dat er duizenden mensen op straat slapen. Ongedocumenteerden bijvoorbeeld, en arbeidsmigranten uit de EU. In toenemende mate ook psychiatrisch patiënten, en moeders met kinderen die overkomen van de Nederlandse Antillen. Zelfs mensen met een baan belanden soms op straat, ‘economisch daklozen’ genoemd. In theorie is dat onmogelijk, of onnodig, in ieder geval.
Ik hou van theorieën, maar de toetssteen voor elke theorie is de praktijk. Fraaie theorieën zijn vaak te mooi om waar te zijn. De wereld van geloof en zingeving staat er bol van. Ook daarbuiten zie je dit overal om je heen. In theorie is de opwarming van de aarde nog flink te beperken. Op papier hoeft er niemand arm te zijn. Ten diepste is iedere stem gelijk in een democratie. Was dat in de praktijk ook maar het geval.
Godsdienstpsycholoog William James pleitte zo’n 130 jaar geleden voor een filosofie van pragmatisme. “Theorieën”, zei hij, “zijn instrumenten, geen antwoorden op raadsels.” Abstracte ideeën zijn slechts zinvol voor zover ze behulpzaam zijn, in het leven van alledag. Dat is nu zo’n theorie waar ik van hou. Het is er ook één die men in de politieke arena en de beleidsvorming wel wat vaker zou mogen inzetten.
Deze opinie verscheen eerder in De Linker Wang.
