Wat me het meest bijbleef, is dat technologie zelden neutraal is. Ze kan bevrijden, maar net zo goed onderdrukken. Alex Gladstein, directeur strategie bij de Human Rights Foundation, zei het treffend: “What you spend says more about you than what you say.” In zijn onderzoek laat hij zien hoe AI en digitale financiële systemen wereldwijd worden ingezet om burgers te controleren – en hoe dezelfde technologie juist nieuwe vormen van vrijheid mogelijk maakt.
Digitale onderdrukking
Vijftig jaar geleden konden overheden niet zomaar volgen wat mensen deden met hun geld. Nu kunnen ze dat wel. Onze digitale betalingen vertellen wie we zijn, waar we staan en wat we geloven.
In China worden burgers beoordeeld via sociale kredietscores: kritiek leveren betekent privileges verliezen of zelfs de toegang tot je bankrekening verliezen. In Egypte verdampt spaargeld door kunstmatig veroorzaakte inflatie. In Rusland kunnen activisten met een druk op de knop financieel worden uitgeschakeld. Een financiële repressie, een stille, maar effectieve vorm van controle. Censuur beperkt woorden, financiële controle beperkt vrijheid. Wie geen toegang tot geld heeft, verliest veel van zijn mogelijkheden om zelfstandig te handelen – demonstreren, publiceren, reizen, overleven.
Wereldwijd leeft volgens de Human Rights Foundation 87 procent van de mensen in landen waar geld geen neutraal ruilmiddel is, maar een politiek instrument. Vrije meningsuiting en een stabiele munt? Slechts 13 procent. Voor de rest bepaalt het regime met banken wie kan handelen, wie kan overleven.
Tijdens het forum vertelde een Russische journaliste hoe AI wordt ingezet om activisten te herkennen op camerabeelden, nog voor ze iets hebben gedaan. Algoritmes voorspellen “gevaarlijk gedrag” op basis van gezichten en locaties. Philip K Dick’s Minority Report is geen fictie meer: precrime bestaat.
AI is een krachtig wapen in de handen van regimes: een systeem dat niet alleen observeert, maar ook beslist. Maar het is niet de technologie zelf die onderdrukt, het is hoe ze wordt gebruikt. En daarin schuilt juist de hoop.
Bitcoin als levenslijn
Waar AI vaak wordt misbruikt om te controleren, blijkt Bitcoin in veel landen een bevrijding middel. Duizenden activisten wereldwijd gebruiken Bitcoin om zich los te maken van staatscontrole en censuur.
In Afghanistan betaald ondernemer Roya MAhboob vrouwelijke leraren via Bitcoin, de enige manier om hen te bereiken zonder tussenkomst van de Taliban. In Togo financiert Farida Nabourema haar democratiebeweging buiten het zicht van de dictatuur. In Cuba ontstaan underground scholen waar jongeren leren omgaan met digitale valuta, omdat de lokale munt door inflatie waardeloos is geworden.
Voor hen is Bitcoin geen investering, maar een levenslijn. Het geeft mensen de vrijheid om te handelen, te organiseren en te overleven. Letterlijk buiten bereik van repressie. In Belarus en Hong Kong werden protestgroepen ondersteund via Bitcoin toen hun rekeningen werden bevroren. Voor deze activisten geldt: de dollar kan niet komen waar de Bitcoin dat wel kan.
De nieuwe controle: digitale munten
Terwijl activisten leren om buiten het financiële systeem te werken, bouwen overheden aan een nieuwe laag van controle: centrale-bank digitale munten (CBDC’s). Meer dan 110 landen experimenteren ermee. Digitaal geld dat rechtstreeks door de staat wordt uitgegeven. Handig, zeggen ze, maar ook volledig programmeerbaar.
In Thailand loopt al een proef waarin geld alleen bij geselecteerde winkels kan worden besteed en na zes maanden vervalt. Geld wordt zo geen vrij ruilmiddel meer, maar een instrument van gedragssturing. Het is een wereld waarin de vrijheid van handelen letterlijk kan worden geprogrammeerd.
De verhalen uit Oslo laten zien dat we in een nieuw tijdperk zijn belang: digitale macht én digitale emancipatie.
AI wordt gebruikt om oppositie te onderdrukken, maar ook om regimes te ontmaskeren. Activisten combineren AI en open-source technologie met Bitcoin om veiliger te communiceren, fondsen te werven en zich te organiseren zonder afhankelijk te zijn van banken of Big Tech. Een ‘stille revolutie’: een vreedzame, wereldwijde verschuiving waarin mensen technologie gebruiken om vrijheid te heroveren.
Een moreel kompas
Wat me vooral bijbleef, is hoe anders de realiteit is. In Nederland praten we over AI vooral in termen van efficiëntie, privacy of gemak. Elders gaat het om vrijheid, bestaansrecht en overleven. Technologie is daar geen abstract begrip, maar een dagelijkse machtsfactor.
Voor activisten in Togo of Afghanistan is Bitcoin geen toekomstvisie, het is noodzaak. Wat wij vanzelfsprekend vinden, is voor hen het resultaat van code, moed en digitale infrastructuur. En zelfs in Nederland zien we hoe kwetsbaar we zijn: een cyberaanval kan mensen tijdelijk afsluiten van stroom, internet of digitale betalingen. Een herinnering dat vrijheid ook hier niet vanzelfsprekend is. Voor ons is het een uitnodiging: bewust te zijn van hoe technologie ons leven vormgeeft, voordat gemak langzaam verandert in afhankelijkheid.
