Als er een toren omvalt heeft Kuitert het gedaan

Harry Kuitert: monument van de ontmanteling. Maar toch voornamelijk binnen de protestantse, en daarin uitgelicht de gereformeerde, wereld. Ik vertelde zojuist tegen mijn even binnen waaiende geseculariseerde-zwager-met-rooms-katholieke-roots dat ik een impressie over Kuitert ging schrijven. Zijn reactie: ‘Kuitert? Wie is dat?’

Ik bedoel maar…

Hoe geheel anders was dat in mijn biotoop van de christelijke kweekschool eind jaren zestig. Tijdens een discussie met de leraar Nederlands – over moderne literatuur – trok een zeer gereformeerde medestudente fel van leer tegen Kuitert. ‘Ach wat’ zei onze vrijzinnige docent, ‘jullie gereformeerden hebben het altijd over Kuitert. Als er een toren omvalt heeft Kuitert het gedaan…’

Wat was er dan toch zo verschrikkelijk aan Kuitert?

Het misverstand van de watersnood

Het was helemaal niet verschrikkelijk. Wat hij in die jaren beweerde was al eeuwen eerder door mystici als Meister Eckhart aangekaart en later door protestantse niet-eens-vrijzinnigen verkondigd. Ik denk dat ook Abraham Kuyper er niet eens van geschrokken zou zijn. Maar binnen het inmiddels geharnaste gereformeerdendom van de jaren 50 veroorzaakte het een storm. Waar het op neerkwam was: een niet-letterlijke lezing van de bijbel en het niet voor feitelijk houden van de geloofswaarheden als bijvoorbeeld de almacht van God.

Anders dan vaak wordt gedacht had die twijfel niets te maken met de watersnood van 1953 die hij als jonge predikant van gereformeerd Scharendijke meemaakte. Al voor die tijd dacht hij in die lijn, zoals ook zijn vrijzinnig hervormde collega Sperna Weiland, in die jaren predikant in het naburige Brouwershaven (waar ik ook zelf predikant ben geweest). Lang voor de storm was hij daarvan al overtuigd: in de storm is God niet!

Het is goed om dat in deze dagen nog maar eens tot ons door te laten dringen.

Herkenning: de religie voorbij

Hoe het dan wel zou kunnen zitten met God – daarover is hij heel zijn leven blijven denken. En hij ging steeds meer lijken op de oude Cappadociërs: God is niet dit en niet dat, maar God is ook niet niet dit en niet niet dat… Een duizelingwekkende reeks van ontkenningen die meer over God zeggen dan alle credo’s bij elkaar.

Wat mij in Het algemeen betwijfeld christelijk geloof – zijn magnum opus van de jaren 90 – nog het meest verbaasde is… wat hij nog allemaal overeind liet staan! Het was wachten op een vervolg: het afpellen van de resterende schillen. Het was nodig dat hij dat deed.

Uiteindelijk hield hij niet veel meer over dan humaniteit en verwondering over het mysterie van het leven.

Niet veel meer…?? Ik herken daarin wat Meister Eckhart noemt als datgene waar het uiteindelijk op neerkomt: de beker soep die je naar de zieke buurvrouw brengt.

Het is dit ‘de religie voorbij’ waarin ik mijzelf het meest herken. Niet alleen de protestantse religie, niet alleen de christelijke, maar alle religie.

Dit is mijn samenvatting en interpretatie  – ik besef het – van wat ik van Kuitert heb geleerd: de mens is ongeneeslijk religieus, maar er is geen religie die recht kan doen aan het mysterie.

Niet minder maar meer

Van dat mysterie had ik graag meer gezien en gelezen bij Kuitert. Het is wat ik bij veel noodzakelijke ‘ontmantelaars’ mis. Een antwoord op de vraag: maar wat nu? Hoe dan? Er moet een kind zijn in het badwater.

Daarin ga ik een andere weg. De sterke intuïtie, het mystieke weten, dat je niet alles dicht kunt smeren als ‘mensenwerk van beneden’. Het open laten van zoiets als openbaring.

Mijn eigen vrijzinnigheid en de wijze waarop ik zelf mijn religie heb afgepeld wijken dan ook af van Kuiterts weg, hoeveel ik ook aan hem te danken heb. Niet uit rationele overwegingen ben ik gaan ontmantelen maar juist vanuit het besef dat het mysterie te groot is. Dat het woord ‘God’ te klein is om dat mysterie te omvatten.

Het is niet minder geworden, maar meer.

Wim-Jansen

Wim Jansen

Theoloog, schrijver en dichter

Naast het predikant-schap was Wim Jansen (1950) lange tijd werkzaam als docent levensbeschouwing, met name op de Hogeschool Zeeland. Tot …
Profiel-pagina
Al 33 reacties — praat mee.

Advertentie

Dominicanenklooster Huissen