Filosofische benadering

Natuurlijk hoop ik dat Arie Slob ergens een potje vindt om de geëiste miljoenen alsnog op te hoesten. Dat zou fijn zijn. Je moet dan tevens hopen dat het niet besteed wordt aan extra studiedagen of cursussen om bv. te leren de werkdruk te verlichten… Zo herinner ik mij van de school waar ik begin deze eeuw werkte een opdracht van het management aan de leerkrachten, nota bene in het kader van werkdrukverlichting – ook toen dus al – om elke week te gaan tijdschrijven, met de verplichting om het betreffende formulier in te leveren! Hoe verzin je het?

Beter zou men de salarissen van basisschoolleerkrachten gelijktrekken met die van de collega’s in het voortgezet onderwijs. Of meer ‘handen in de klas’ realiseren. Of het speciaal onderwijs in ere herstellen…

Het zou helpen en verlichten, maar toch zou daarmee het grote onbehagen in het onderwijs niet zijn weggenomen. Er is iets anders aan de hand, dieper gelegen. De crisis in het onderwijs heeft alles te maken met de crisis in onze cultuur.

Het werkelijke probleem vereist een filosofische benadering vanuit een socratisch doorvragen: waarom doen we eigenlijk wat we doen? En dan komen we uit bij de identiteit van de leerkracht en het huidige gebrek aan respect daarvoor.

Wat is er aan de hand?

Het basale ambacht

Waarom doet een leerkracht wat hij doet? Wat is de basis van zijn beroep?
Laatst vertelde een vriend mij over zijn dochter die het onderwijs wil verlaten. Tot mijn verbazing formuleerde hij het aldus: “Ze geniet van het lesgeven en kan goed met de kinderen overweg, dus  stopt ze ermee.”
In deze cryptische zin lijkt me de basis van het leerkracht zijn gegeven: lesgeven en houden van kinderen/jongeren.
Lesgeven: vertellen, laten zien, enthousiasmeren – anders gezegd: cultuur en natuur openen.
Houden van kinderen: solidair met hen zijn, bewogenheid, richting geven en grenzen stellen – anders gezegd: relatie leggen.
Die twee componenten vormen de identiteit van de leerkracht.

Toch wil de dochter van mijn vriend het onderwijs verlaten. Nota bene juist omdat zij beantwoordt aan de basale kenmerken. Te gek voor woorden! Er is blijkbaar zoveel ruis om dat beroep heen ontstaan dat de eigenlijke roeping ervan niet meer gehoord wordt.

Het lijkt erop dat veel leerkrachten zich hun mooie ambacht op deze wijze laten afpakken. Waardoor?

teacher-3765909_1280
Beeld door: Pixabay

Waar gaat het mis?

Twee misverstanden in onze cultuur veroorzaken de crisis in het onderwijs.
Dat is om te beginnen de ideologie van de maakbaarheid:

Men meent goed onderwijs te kunnen borgen door het vast te leggen in plannen, schema’s, volgsystemen, kortom in een papieren universum van registratie. Dat dit een schijnwerkelijkheid is die verdacht veel doet denken aan het sprookje van De nieuwe kleren van de keizer lijkt velen, juist ook de inspecties, te ontgaan.

Het begint al in de opleiding. Een studente van de pabo die ik begeleidde gaf aan dat ze zo eindeloos moest reflecteren dat ze in wanhoop dingen ging verzinnen. Weer een andere student klaagde zijn nood over de uitgebreide en minutieuze lesvoorbereidingsformulieren die hij moest invullen: ‘Dat werkt bij mij juist averechts…’ Tja, een duizendpoot kan immers niet meer met zijn duizend poten overweg als hij telkens moet nadenken hoe hij dat ook alweer doet.

Vooral in dit laatste geval zien we waar het misgaat: het ontbreken van vertrouwen in de professionele intuïtie. Het ambacht zien als een serie aan te leren vaardigheden, terwijl het in eerste instantie een gave en een roeping is van een creatieve persoonlijkheid.

Het tweede misverstand heeft eveneens met ideologie te maken en is een ernstig cultuurprobleem: het individu als maat van alle dingen.
Typerend voor onze cultuur is de oeverloosheid van de individuele ontplooiing. De individuen die wij zijn volgen vanuit de onderbuik de willekeur van ons subjectieve welbevinden.

Dat levert ouders op die de leerkrachten dienstbaar willen zien aan hun zeer bijzondere en als het even kan hoogbegaafde prinsjes en prinsesjes. En als daaraan niet kan worden voldaan dienen ze te worden voorzien van een legitimerende ‘stoornis’.

De noodzaak van het heilige

In beide cultuurproblemen wreekt zich het ontbreken van een bovenindividueel, bezielend verband. Het wegvallen van een gemeenschappelijk antwoord op de vraag: waartoe zijn wij op aarde? Zelfs die vraag delen wij niet eens meer. Want het is de vraag naar het heilige. De vraag bij uitstek die in onze cultuur gaandeweg naar de achtergrond is verdrongen door zucht naar beheersing en exploitatie van de aarde. We leven in Platland: de tragische erfenis van een faliekant geïnterpreteerde Verlichting.

Mensen hebben ontzag voor het heilige nodig om zich een te weten in afhankelijkheid en verantwoordelijkheid – en zo een grens te kunnen stellen aan maakbaarheid en individuele expansiedrift.

En nee, dan heb ik het niet over religie of religieus onderwijs, maar over een gedeeld, universeel besef van wat ons overstijgt. Dat wat we allemaal als heilig kunnen ervaren. Paradoxaal gezegd: het seculier heilige.

Of noem het, met Albert Schweitzer: eerbied voor het leven. En daaruit voortvloeiend: eerbied voor het kind als deel van dat grote, ontzagwekkende geheel van het leven op aarde.

U kunt gratis verder lezen

Klik deze melding weg via het kruisje. Maar goede artikelen schrijven kost geld. Steun daarom onze schrijvers en word al vanaf € 5 per maand Vriend/in van Nieuw Wij.

Ik lees eerst het artikel verder.
jansenwim

Wim Jansen

Theoloog, schrijver en dichter

Naast het predikant-schap was Wim Jansen (1950) lange tijd werkzaam als docent levensbeschouwing, met name op de Hogeschool Zeeland. Tot …
Profiel-pagina
Al 12 reacties — praat mee.