Ik las de stukken van zoveel mogelijk collega-recensenten. De een schrijft over Ann Lee als een ‘obscure Engelse mysticus uit de achttiende eeuw’ (Rick de Gier). Anderen zeggen dat het verhaal ‘draait om seks en religie’ (Joost Broeren-Huitinga) of noemen het, heel eufemistisch, ‘een andere visie op relaties, die misschien minder goed aansluit bij de onze’ (Alex Mazereeuw). Naar mijn idee zijn dat manieren om afstand te nemen van het onderwerp van deze film, terwijl regisseur Mona Fastvold juist alles uit de kast haalt om je als kijker zo dicht mogelijk bij Ann Lee te brengen.
De enige recensent die een brug slaat tussen onze geseculariseerde, (post)moderne beleving van het geestelijke en de vroegmoderne religieuze ervaring uit de tijd van Ann Lee en haar Shakers, is Gawie Keyser in De Groene Amsterdammer. Hij slaat de spijker op zijn kop als hij over het extatische shaken, dansen en zingen van de sekteleden schrijft: ‘…niet als een performance, maar als manifestatie van een intense geloofservaring.’ Voor veel recensenten – en waarschijnlijk ook voor bioscoopbezoekers – blijkt het moeilijk (dit is geen verwijt, maar een constatering) om voorbij te gaan aan moderne oordelen over christelijke opvattingen over seksualiteit. Om te begrijpen waarom Ann Lee haar volgelingen opriep tot celibaat, is meer nodig.
Keyser besluit zijn bespreking met een vraag: ‘Ik weet niet precies wat er gebeurde, maar voor ik het wist maakte ik iets prachtigs mee in die donkere bioscoop.’ Zo heb ik de film ook beleefd. Ik ben er nog niet klaar mee, omdat de film me opnieuw heeft ondergedompeld in vragen over wat (religieuze) overgave en lichamelijkheid vandaag voor ons betekenen – en hoe dat in de tijd van Ann Lee was.
De film volgt geen klassieke verhaallijn, maar is opgebouwd als een poëtische reconstructie van het leven van Ann Lee. Ze wordt voorgesteld als een visionaire vrouw die in het achttiende-eeuwse Engeland en later in Amerika een radicale religieuze beweging leidt, gekenmerkt door celibaat, gelijkheid tussen vrouwen en mannen en een sterk gemeenschapsleven. De Shakers vormden een radicale uitloper van een bredere religieuze beweging die in de achttiende en negentiende eeuw op gang kwam. Niet kerkelijke leerstellingen en instituties stonden centraal, maar persoonlijke, vaak extatische religieuze ervaring.
Het piëtisme in Duitsland, de opwekkingsbeweging, het methodisme en de evangelicale beweging in de Angelsaksische wereld waren reacties op een te cerebraal protestantisme. Dat zien we in de film terug in het persoonlijke leven van Ann Lee en haar eerste volgelingen. Net als bij katholieke mystieke stromingen en heiligenlevens uit die tijd staat bij de Shakers het lichaam centraal: als plaats van transcendentie, als kanaal waarlangs God en Geest zich openbaren. Tijdens crises in haar leven komt Ann Lee tot het inzicht dat zij de wedergekeerde Christus is. De Shakers – en zovele radicale groepen in die tijd – waren bovendien millenaristisch: zij leefden in de verwachting dat de eindtijd nabij was. Vandaar ook hun celibaat en de nadruk op een pure levenswandel. Zo zou men klaar zijn voor het aanbreken van het einde der tijden.
Door middel van verstilde beelden, voice-over en fragmentarische scènes verweeft de film historische feiten met hedendaagse reflecties. Ann Lee’s ervaringen van onderdrukking, mystieke visioenen en haar transformatie tot spiritueel leider staan centraal. Tegelijk wordt haar verhaal gespiegeld aan moderne vragen rond gender, lichaam, trauma en religieuze autoriteit. De film suggereert dat Ann Lee’s nalatenschap niet louter historisch is, maar nog altijd doorwerkt in hedendaagse vormen van gemeenschap en verzet tegen normatieve structuren. De grens tussen verleden en heden vervaagt, waardoor haar stem als het ware blijft spreken.
In de extatische dans en zang van de Shakers zag ik bovendien parallellen met hedendaagse ravecultuur en zelfs met moshpits. Ook daar ontstaat een tijdelijke gemeenschap waarin het individu opgaat in een gedeeld ritme. De nadruk verschuift van ratio en controle naar overgave, intensiteit en lichamelijke ervaring. Net als bij de Shakers kan dit worden gelezen als een reactie op een cultuur die te sterk leunt op rationaliteit, individualisme en materialisme – een poging om opnieuw verbinding te vinden, met elkaar en met iets dat groter is dan het zelf.
Tegelijk is er een belangrijk verschil. Waar de Shakers hun extase inbedden in een sterk gestructureerde, spirituele levensvorm – met duidelijke ethische en theologische kaders – zijn raves en moshpits vaak immanent en tijdelijk, zonder expliciet transcendent referentiepunt. Maar in beide gevallen functioneert het lichaam als een tegenstem tegen een al te beheerste cultuur – alsof het zegt: betekenis ontstaat niet alleen in het hoofd, maar ook in beweging, in ritme, in gedeelde intensiteit.
Naast al deze inhoudelijke overwegingen is de film bovenal een visueel en auditief overweldigend schouwspel. Mona Fastvold draaide op 70mm-film, een formaat dat bekendstaat om zijn vermogen kijkers volledig onder te dompelen in beeld. Dat werkt hier zowel in de intieme, loepzuivere close-ups van Ann Lee als in de weidse beelden van de Atlantische Oceaan en het Amerikaanse landschap. De ontwikkeling van Ann Lee als leider ervaar je als kijker bijna fysiek, door het gevarieerde kleurenpalet en de indrukwekkende soundtrack, waarin naast de luidruchtige geloofsrituelen ook ruimte is voor stilte en verstilling.
Maar bovenal is er de manier waarop Amanda Seyfried de gepassioneerde, vrouwelijke leider die Ann Lee was, aan de vergetelheid heeft onttrokken.
The Testament of Ann Lee (2025) – Regie: Mona Fastvold – Hoofdrollen: Amanda Seyfried en Lewis Pullman – 140 minuten.
